Sintaksis · § 3
Gap boʻlaklari
Gap boʻlaklari — gap tarkibida maʼlum soʻroqqa javob beradigan va muayyan sintaktik vazifa bajaradigan mustaqil soʻzlar yoki birikmalar. Ular ikki guruhga boʻlinadi: bosh boʻlaklar — ega va kesim, ikkinchi darajali boʻlaklar — toʻldiruvchi, aniqlovchi va hol. Boʻlak soʻz turkumiga emas, vazifaga qarab belgilanadi: bir soʻz turli gaplarda turli boʻlak boʻlishi mumkin.
Bosh boʻlaklar
Ega va kesim gapning grammatik asosini tashkil etadi. Kesim — gapning markazi: unda zamon, shaxs-son va mayl ifodalanadi, shuning uchun u odatda gap oxirida turadi. Ega kesim ifodalagan harakat yoki belgi kimga yoki nimaga tegishli ekanini koʻrsatadi. Ega tushib qolishi mumkin, chunki shaxsni kesimdagi qoʻshimcha bildiradi: “Ertaga kelaman” gapida shaxs “-man” qoʻshimchasidan maʼlum. Har bir bosh boʻlak alohida darsda batafsil yoritilgan.
Ikkinchi darajali boʻlaklar
Toʻldiruvchi harakat qaratilgan yoki u bilan bogʻliq narsani, aniqlovchi narsaning belgisini bildiradi, hol esa harakatning qachon, qayerda, qanday va nima sababdan yuz berishini koʻrsatadi. Ikkinchi darajali boʻlaklar bosh boʻlaklarga yoki bir-biriga tobe boʻladi: “Opam uzun xat yozdi” gapida “uzun” soʻzi “xat”ni, “xat” esa “yozdi”ni izohlaydi.
| Boʻlak | Soʻroqlari | Misol | Tagiga chizish |
|---|---|---|---|
| Ega | kim? nima? qayer? | Opam keldi. | bir toʻgʻri chiziq |
| Kesim | nima qildi? nima qilyapti? kim? nima? qanday? | Opam — shifokor. | ikki toʻgʻri chiziq |
| Toʻldiruvchi | kimni? nimani? kimga? nimaga? kimdan? nimadan? kim bilan? nima haqida? | Opam xat yozdi. | uzuq chiziq |
| Aniqlovchi | qanday? qaysi? kimning? nechta? | Opam uzun xat yozdi. | toʻlqinsimon chiziq |
| Hol | qachon? qayerda? qayerga? qanday? nega? nima uchun? qancha? | Opam kechqurun xat yozdi. | nuqta va chiziqcha |
Boʻlaklarni aniqlash tartibi
Avval kesimni toping: u odatda gap oxirida turadi va fikrning asosini bildiradi. Keyin kesimdan “kim?” yoki “nima?” deb soʻrab, egani aniqlang. Shundan soʻng bosh boʻlaklardan ikkinchi darajali boʻlaklarga soʻroq bering. Soʻroqning oʻzi yetarli emas: “qanday?” soʻrogʻiga aniqlovchi ham, hol ham, kesim ham javob berishi mumkin, shuning uchun soʻz qaysi soʻzni izohlayotganiga qarang.
Kecha sinfimiz oʻquvchilari muzeyga bordilar. Kesim — bordilar; ega — oʻquvchilari (kim bordilar?); aniqlovchi — sinfimiz (qaysi oʻquvchilari?); hol — kecha (qachon bordilar?) va muzeyga (qayerga bordilar?).
Bir soʻz — turli boʻlaklar
Shakl bir xil boʻlsa ham, vazifa turlicha boʻlishi mumkin. “-ga” qoʻshimchali soʻz “kimga? nimaga?” soʻrogʻiga javob bersa toʻldiruvchi, “qayerga?” soʻrogʻiga javob bersa oʻrin holi boʻladi. Xuddi shunday, bitta ot gapda ega ham, kesim ham, toʻldiruvchi yoki aniqlovchi ham boʻla oladi.
Ukamga sovgʻa berdim — ukamga: toʻldiruvchi. Maktabga bordim — maktabga: hol. Kitob — bilim manbai (ega). Bu — yangi kitob (kesim). Kitob oʻqidim (toʻldiruvchi). Kitob javoni toʻldi (aniqlovchi).
Gap boʻlagi hisoblanmaydigan soʻzlar
Koʻmakchi, bogʻlovchi va yuklama mustaqil boʻlak boʻla olmaydi: koʻmakchi oʻzi bogʻlangan soʻz bilan birga bitta boʻlakni tashkil etadi (doʻstim bilan — toʻldiruvchi, darsdan keyin — hol). Undalma, kirish soʻzlar va undov soʻzlar gapdagi boshqa soʻzlar bilan grammatik bogʻlanmagani uchun gap boʻlagi hisoblanmaydi. Frazeologizm esa bir butun boʻlak boʻladi: “U gapimga quloq soldi” gapida “quloq soldi” — kesim.
Tahlilda koʻp uchraydigan xatolar
Birinchisi — undalmani ega deb olish: “Anvar, ertaga keling” gapida “Anvar” — undalma, ega esa (“siz”) tushib qolgan. Ikkinchisi — “-ning” qoʻshimchali soʻzni toʻldiruvchi deb hisoblash: “ukamning kitobi” birikmasida “ukamning” — aniqlovchi. Uchinchisi — koʻmakchini alohida boʻlak sifatida ajratish: “doʻstim bilan” — bitta boʻlak. Toʻrtinchisi — boʻlakni soʻz turkumiga qarab belgilash: sifat ham kesim boʻla oladi (Havo iliq).
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
