Sintaksis · § 7
Ega
Ega — gapning bosh boʻlagi boʻlib, kesimda ifodalangan harakat, holat yoki belgi kimga yoki nimaga tegishli ekanini bildiradi. Ega odatda bosh kelishikda turadi va “kim?”, “nima?”, “qayer?” soʻroqlariga javob beradi. Kesim bilan birga u gapning grammatik asosini tashkil etadi.
Egani qanday topish mumkin
Avval gapning kesimini toping, soʻngra unga “kim?”, “nima?” yoki “qayer?” soʻrogʻini bering. Shu soʻroqqa javob boʻlgan soʻz ega hisoblanadi. Ega kesim bilan shaxs va sonda moslashadi, shuning uchun uni kesimdagi shaxs-son qoʻshimchasidan ham bilib olish mumkin.
Oʻquvchilar savollarga javob berishdi — kim javob berishdi? Oʻquvchilar. Daryoda suv koʻpaydi — nima koʻpaydi? Suv. Samarqand — qadimiy shahar — qayer qadimiy shahar? Samarqand.
Ega qaysi soʻzlar bilan ifodalanadi
| Ifodalanishi | Misol |
|---|---|
| Ot | Quyosh chiqdi. |
| Olmosh | Biz yigʻilishga bordik. Hamma rozi boʻldi. |
| Otlashgan sifat | Keksalar maslahat berdi. |
| Otlashgan son | Ikkisi bugun kelmadi. |
| Otlashgan sifatdosh | Kelganlar zalga kirdi. |
| Harakat nomi | Kitob oʻqish xotirani mustahkamlaydi. |
| Boʻlinmas birikma (tarkibli atoqli ot) | Oʻzbekiston Milliy universiteti yangi fakultet ochdi. |
Ega va kesimning moslashuvi
Ega kesimni shaxs va sonda oʻziga moslashtiradi: men keldim, sen kelding, biz keldik, siz keldingiz. Uchinchi shaxs koʻpligida kesim -lar yoki birgalik shakli bilan ham, ularsiz ham keladi: “Bolalar keldi” ham, “Bolalar kelishdi” ham toʻgʻri. Jonsiz narsalar haqida kesim odatda birlikda qoladi: “Daraxtlar gulladi”. Sondan keyin kelgan ot -lar olmaydi: “besh bolalar” emas, “Besh bola keldi”. Hurmat maʼnosida birlikdagi egaga koʻplik shaklidagi kesim qoʻllanadi: “Ustoz keldilar”.
Ega aytilmaganda
Nutqda ham, yozuvda ham ega koʻpincha tushirib qoldiriladi, chunki shaxs kesimning qoʻshimchasidan anglashiladi: “Ertaga kelaman” — men; “Qachon boshlaymiz?” — biz. Bunday gaplar haqida “Bir bosh boʻlakli gaplar” va “Toʻliq va toʻliqsiz gaplar” darslarida batafsil soʻz yuritiladi.
Ega va tire
Ega va kesim bosh kelishikdagi ot bilan ifodalanib, bogʻlama boʻlmasa, ular orasiga tire qoʻyiladi: “Toshkent — Oʻzbekiston poytaxti”. Kesim kesimlik qoʻshimchasini olgan boʻlsa, tire qoʻyilmaydi: “Men talabaman”. Batafsil maʼlumot “Tire” darsida berilgan.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Bosh kelishik shaklidagi har qanday otni ega deb hisoblash. “Men kitob oʻqidim” gapida “kitob” ega emas, belgisiz tushum kelishigidagi toʻldiruvchi; “Kitob oʻqildi” gapida esa “kitob” ega boʻladi. 2) Qaratqich kelishigidagi soʻzni ega deb olish: “Ukamning kitobi yoʻqoldi” gapida ega — “kitobi”, “ukamning” esa aniqlovchi. 3) “Bor”, “yoʻq” kesimli gaplarda adashish: “Mening vaqtim yoʻq” gapida ega — “vaqtim”.
Oʻzingizni tekshiring: Bogʻimizda olma pishdi — kesim “pishdi”, nima pishdi? Olma — ega. Sinfimizning oʻquvchilari musobaqada gʻolib boʻldi — ega “oʻquvchilari”.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
