Sintaksis · § 8
Kesim
Kesim — gapning bosh boʻlagi boʻlib, ega haqida xabar beradi: uning harakati, holati yoki belgisini bildiradi. Kesim gapning grammatik markazi hisoblanadi: unda shaxs-son, zamon, mayl, boʻlishli yoki boʻlishsizlik maʼnolari ifodalanadi. Betaraf gapda kesim gap oxirida turadi.
Kesimning soʻroqlari va belgilari
Kesim “nima qildi?”, “nima qilyapti?”, “nima qiladi?”, “qanday?”, “kim?”, “nima?”, “qayerda?” kabi soʻroqlarga javob beradi. Kesimsiz toʻliq gap boʻlmaydi: bir bosh boʻlakli gaplarda ham koʻpincha aynan kesim saqlanadi. Kesim ega bilan shaxs va sonda moslashadi.
Qoʻngʻiroq chalindi — nima boʻldi? Ukam rasm chizyapti — nima qilyapti? Kun iliq — qanday? Onam — shifokor — kim? Kitoblar javonda — qayerda?
Feʼl kesim va ot kesim
Ifodalanishiga koʻra kesim ikki xil boʻladi. Feʼl kesim tuslangan feʼl bilan ifodalanadi: “Biz ertaga yoʻlga chiqamiz”. Ot kesim esa ot, sifat, son, olmosh, ravish hamda “bor”, “yoʻq”, “kerak”, “mumkin” kabi soʻzlar bilan ifodalanadi.
| Ifodalanishi | Misol |
|---|---|
| Ot | Akam — muhandis. |
| Sifat | Bu masala juda muhim. |
| Son | Besh karra besh — yigirma besh. |
| Olmosh | Bu daftar meniki. |
| Ravish | Maktabimiz yaqin. |
| “Bor”, “yoʻq” soʻzlari | Bugun dars yoʻq. |
| “Kerak”, “zarur”, “mumkin” modal soʻzlari | Hujjatlarni ertagacha topshirish kerak. |
Kesimlik qoʻshimchalari va bogʻlamalar
Ot kesim shaxs-sonni kesimlik qoʻshimchalari orqali ifodalaydi. Oʻtgan zamon, gumon, naql yoki inkor maʼnosi uchun unga toʻliqsiz feʼl va “edi”, “ekan”, “emish”, “emas” kabi bogʻlamalar qoʻshiladi: “Men talaba edim”, “U uyda ekan”, “Bu toʻgʻri emas”. Feʼl kesimning tuslanishi “Feʼlning shaxs-soni” darsida koʻrib chiqilgan.
| Shaxs | Birlik | Koʻplik |
|---|---|---|
| Birinchi shaxs | Men talabaman | Biz talabamiz |
| Ikkinchi shaxs | Sen talabasan | Siz talabasiz |
| Uchinchi shaxs | U talaba(dir) | Ular talaba(lar)(dir) |
Sodda va tarkibli kesim
Tuzilishiga koʻra kesim sodda va tarkibli boʻladi. Sodda kesim bitta soʻzdan iborat: “keldi”, “shifokorman”. Tarkibli kesim ikki va undan ortiq soʻzdan tuziladi, lekin bir butun holda bitta gap boʻlagi hisoblanadi: yetakchi feʼl va koʻmakchi feʼl (“oʻqib chiqdi”, “yoza boshladi”, “kela oladi”), ot va toʻliqsiz feʼl (“oʻqituvchi edi”), maqsad shakli va bogʻlama (“bormoqchi edi”).
Men kitobni oʻqib chiqdim. Ukam velosiped uchishni oʻrganib oldi. Biz oʻsha kuni uyda edik. Siz bu ishni uddalay olasiz.
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish
1) Moslashuvni buzish: “Biz kecha kinoga bordi” emas, “Biz kecha kinoga bordik”. 2) Tarkibli kesimni ikki boʻlakka ajratish: “oʻqib chiqdi” bitta kesim. 3) Rus tilidagi “yavlyayetsya” soʻzini har gal “hisoblanadi” deb tarjima qilish: “Samarqand qadimiy shahar hisoblanadi” oʻrniga “Samarqand — qadimiy shahar” tabiiyroq. 4) Rasmiy matnda kesimni gap oʻrtasiga qoʻyish. Oʻzingizni tekshirish uchun gapdagi tuslangan feʼlni yoki kesimlik qoʻshimchasini olgan soʻzni toping va uni ega bilan bogʻlang. Kesim bir nechta boʻlsa, gap qoʻshma yoki uyushiq kesimli boʻlishi mumkin (“Sodda va qoʻshma gap” darsiga qarang).
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
