UzLocal

Sintaksis · § 13

Undalma

Undalma — soʻzlovchi nutqini qaratgan shaxs yoki narsani ataydigan soʻz yoki soʻz birikmasi. Uning vazifasi — tinglovchining diqqatini tortish va gap kimga qaratilganini koʻrsatish. Undalma gapdagi boshqa soʻzlar bilan grammatik aloqaga kirishmaydi: unga savol berib boʻlmaydi, u ega ham, kesim ham, ikkinchi darajali boʻlak ham boʻlmaydi. Shuning uchun undalma gap tarkibida kelsa-da, gap boʻlagi hisoblanmaydi.

Malika, daftaringni olib kel. · Bolalar, dars boshlandi. · Aziz yurtdoshlar, sizni bayram bilan tabriklaymiz.

Undalmani qanday tanish mumkin

Undalma odatda bosh kelishikda kelib, suhbatdoshni ataydi; bunday gapda kesim koʻpincha ikkinchi shaxs yoki buyruq maylida boʻladi, lekin bu shart emas. Undalma chaqiriq ohangi bilan aytiladi va pauza bilan ajralib turadi. Uni gapdan olib tashlasa, gap grammatik jihatdan butunligicha qoladi. Eng muhimi — undalmani ega bilan adashtirmaslik: ega kesim bilan shaxs-sonda moslashadi va “kim?”, “nima?” soʻrogʻiga javob beradi, undalma esa hech bir boʻlak bilan moslashmaydi.

Anvar, kel. — “Anvar” undalma. · Anvar keldi. — “Anvar” ega: kim keldi? · Ustoz, biz tayyormiz. — kesim birinchi shaxsda, ega “biz”, “ustoz” esa undalma.

Undalmaning ifodalanishi

Undalmaning ifodalanish usullari
Nima bilan ifodalanganMisol
Atoqli otDilshod, eshikni yopib qoʻy.
Turdosh otTalabalar, jadvalni koʻrib chiqing.
Egalik qoʻshimchali otQizim, vaqtliroq qayt.
Erkalash qoʻshimchasi (‑jon, ‑xon) olgan otOnajon, xavotir olmang.
Otlashgan sifat yoki sifatdoshAzizim, seni sogʻindim. · Kechikkanlar, orqa qatorga oʻtiring.
Jonlantirilgan narsa yoki tushunchaVatanim, sen mening faxrimsan.

Yigʻiq va yoyiq undalma

Yigʻiq undalma bir soʻzdan iborat boʻladi: Ustoz, … Yoyiq undalma esa oʻziga tobe soʻzlarga ega — bular koʻpincha aniqlovchilar yoki qarindoshlik va hurmat bildiruvchi soʻzlar: hurmatli ota‑onalar, mening aziz doʻstim, Sherzod aka. Bu soʻzlarning barchasi bitta butunlikni tashkil etadi, shuning uchun undalmaning ichida vergul qoʻyilmaydi.

Gapdagi oʻrni va tinish belgilari

Undalma gapning qayerida kelmasin, tinish belgilari bilan ajratiladi
OʻrniTinish belgisiMisol
Gap boshidaundalmadan keyin vergulUstoz, savolim bor.
Gap oʻrtasidaikki tomonidan vergulSizni, aziz mehmonlar, har doim kutamiz.
Gap oxiridaundalmadan oldin vergulErtaga koʻrishamiz, doʻstlar.
Gap boshida, kuchli his bilanundov belgisi, keyingi soʻz bosh harf bilanVatandoshlar! Saylovda faol qatnashing.

Rasmiy xat va xabarlarda gap boshidagi undalma odatda alohida satrga chiqariladi va undov belgisi yoki vergul bilan tugaydi: Hurmatli Aziz Karimovich! Hurmatli mijoz, … Rus tilidan tarjima qilganda “siz” bilan murojaat butun matn davomida saqlanishi kerak.

Koʻp uchraydigan xatolar

Ustoz savolim bor. — notoʻgʻri, vergul yoʻq → Ustoz, savolim bor. · Sizni, aziz mehmonlar har doim kutamiz. — notoʻgʻri, ikkinchi vergul tushib qolgan → Sizni, aziz mehmonlar, har doim kutamiz. · Hurmatli, ota‑onalar! — notoʻgʻri, undalma ichida vergul → Hurmatli ota‑onalar! · Anvar, keldi. — notoʻgʻri: “Anvar” bu yerda ega → Anvar keldi.

Oʻzingizni tekshiring

1) Kimga murojaat qilinayotganini bildirgan soʻzni toping. 2) Unga kesimdan savol berib koʻring: savol berilmasa va soʻz kesim bilan moslashmasa, bu undalma. 3) Uni fikran olib tashlang — gap toʻliqligicha qolishi kerak. 4) Undalmani tobe soʻzlari bilan birga vergul (yoki undov belgisi) bilan ajrating. Undalmaga oʻxshab ajratiladigan kirish soʻzlar haqida “Kirish soʻz va kiritmalar” darsida oʻqing.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Sintaksis nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz birikmasi
  3. §3Gap boʻlaklari
  4. §4Maqsadga koʻra gap turlari
  5. §5Sodda va qoʻshma gap
  6. §6Gapda soʻz tartibi
  7. §7Ega
  8. §8Kesim
  9. §9Toʻldiruvchi
  10. §10Aniqlovchi
  11. §11Hol
  12. §12Uyushiq boʻlaklar
  13. §13Undalma
  14. §14Kirish soʻz va kiritmalar
  15. §15Bir bosh boʻlakli gaplar
  16. §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
  17. §17Bogʻlangan qoʻshma gap
  18. §18Ergashgan qoʻshma gap
  19. §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
  20. §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
  21. §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi