Sintaksis · § 17
Bogʻlangan qoʻshma gap
Bogʻlangan qoʻshma gap — qismlari grammatik jihatdan teng huquqli boʻlgan va teng bogʻlovchilar yordamida birikkan qoʻshma gap. Uning har bir qismi oʻz grammatik asosiga ega, hech biri ikkinchisiga tobe emas. Shuning uchun bogʻlovchini olib tashlasak, qismlarni koʻpincha alohida sodda gap sifatida aytish mumkin.
Bogʻlangan qoʻshma gapni qanday tanish mumkin
Avval gapdagi kesimlarni toping va har birining egasini aniqlang. Ikki va undan ortiq grammatik asos va, ammo, lekin, yoki kabi bogʻlovchi bilan biriksa, bu bogʻlangan qoʻshma gap. Ikkinchi belgi: bir qismdan ikkinchisiga soʻroq berib boʻlmaydi, qismlar bir-birini izohlamaydi, balki yonma-yon turadi. Bir egaga bir necha kesim tegishli boʻlsa, bu uyushiq kesimli sodda gap boʻladi (“Sodda va qoʻshma gap” darsiga qarang).
Qoʻngʻiroq chalindi va oʻquvchilar sinfga kirdi — ikki asos: qoʻngʻiroq chalindi, oʻquvchilar kirdi. Opam kitob oʻqidi, men esa dars tayyorladim — ikki asos. Oʻquvchilar sinfga kirdi va joylariga oʻtirdi — bitta ega, ikkita uyushiq kesim: bu sodda gap.
Bogʻlovchilarga koʻra turlari
| Turi | Bogʻlovchilar | Misol |
|---|---|---|
| Biriktiruv | va, ham…ham, -u (-yu), -da | Ham kun isidi, ham shamol tindi. |
| Zidlov | ammo, lekin, biroq; esa yuklamasi | Biz kutdik, lekin u kelmadi. |
| Ayiruv | yoki, yo…yo, goh…goh, dam…dam, baʼzan…baʼzan, xoh…xoh | Goh yomgʻir yogʻadi, goh quyosh chiqadi. |
| Inkor | na…na | Na yomgʻir yogʻdi, na shamol turdi. |
Baʼzi yuklamalar ham bogʻlovchi vazifasida keladi. -u (-yu) va -da birinchi qism kesimiga chiziqcha bilan qoʻshiladi: undoshdan keyin -u, unlidan keyin -yu yoziladi. “Esa” ikkinchi qismda qiyoslanayotgan soʻzdan keyin turadi va zidlov maʼnosini beradi. Takrorlanuvchi bogʻlovchilar (ham…ham, yo…yo, goh…goh, na…na) har bir qism boshida keladi.
Qoʻngʻiroq chalindi-yu, hovli bolalarga toʻldi. Eshik ochildi-da, xonaga mehmonlar kirdi. Akam zavodda ishlaydi, ukam esa hali maktabda oʻqiydi. Yo siz biznikiga kelasiz, yo biz siznikiga boramiz.
Qismlar orasidagi maʼno munosabatlari
Bogʻlovchi bir xil boʻlsa ham, qismlar orasidagi maʼno turlicha boʻlishi mumkin. Payt munosabatida voqealar bir vaqtda yoki ketma-ket yuz beradi: “Kun yorishdi va qishloq uygʻondi”. Sabab-natija munosabatida ikkinchi qism birinchisining natijasini bildiradi: “Yomgʻir koʻp yogʻdi va daryo toshdi”. Zidlov munosabatida qismlar bir-biriga qarama-qarshi qoʻyiladi: “Havo sovuq edi, ammo koʻchada odam koʻp edi”. Ayiruv munosabatida voqealar almashinib keladi yoki ulardan biri tanlanadi.
Tinish belgilari
| Bogʻlovchi vosita | Qoida | Misol |
|---|---|---|
| va | odatda vergul qoʻyilmaydi | Kun botdi va osmonda yulduzlar koʻrindi. |
| ammo, lekin, biroq | bogʻlovchidan oldin vergul | Biz kutdik, lekin u kelmadi. |
| -u (-yu), -da | yuklamadan keyin vergul | Qoʻngʻiroq chalindi-yu, dars boshlandi. |
| esa | qismlar orasida vergul | Men uyda qoldim, doʻstim esa kinoga ketdi. |
| ham…ham, yo…yo, goh…goh, na…na | takrorlangan bogʻlovchidan oldin vergul | Yo hozir yoʻlga chiqamiz, yo poyezdga kech qolamiz. |
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Uyushiq kesimli sodda gapni qoʻshma gap deb hisoblash: “Akam keldi va ishga tushdi” gapida ega bitta. 2) “Ammo”, “lekin”, “biroq” oldidan vergulni tushirib qoldirish. 3) “Esa”ni qism boshiga qoʻyish: “Men uyda qoldim, esa doʻstim ketdi” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi: “…, doʻstim esa ketdi”. 4) -u, -yu, -da yuklamalarini chiziqchasiz yozish. 5) Rus tilidagi “i” taʼsirida har bir gapni “va” bilan boshlash: oʻzbek matnida bu koʻpincha gʻaliz eshitiladi.
Oʻzingizni tekshiring
Tahlil tartibi: barcha kesimlarni va ularning egalarini toping; asoslar kamida ikkita ekaniga ishonch hosil qiling; bogʻlovchi yoki yuklamani va uning turini (biriktiruv, zidlov, ayiruv, inkor) aniqlang; birorta qism ikkinchisining soʻrogʻiga javob bermasligini tekshiring; oxirida vergullarni yuqoridagi jadval boʻyicha tekshiring.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
