Sintaksis · § 19
Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
Bogʻlovchisiz qoʻshma gap — qismlari bogʻlovchilarsiz va kesimning tobelik shakllarisiz, faqat ohang va maʼno orqali birikkan qoʻshma gap. Qismlar orasidagi munosabat (sanash, sabab, izoh, natija, zidlik) ohangda seziladi, yozuvda esa tinish belgilari orqali koʻrsatiladi.
Belgilari
Gapda ikki va undan ortiq grammatik asos bor, lekin ular orasida na bogʻlovchi (va, lekin, chunki…), na -yu, -da, “esa” yuklamalari, na -sa, -gach, -gani uchun kabi koʻrsatkichlar bor. Bunday koʻrsatkich boʻlsa, bu ergashgan qoʻshma gap boʻladi (“Ergashgan qoʻshma gap” darsiga qarang). Maʼno munosabatini tekshirish oson: qismlar orasiga bogʻlovchi qoʻyib koʻring, qaysi bogʻlovchi mos kelsa, munosabat ham shunday boʻladi.
Eshik ochildi, xonaga oʻqituvchi kirdi — orasiga “va” qoʻyish mumkin. Bugun dars boʻlmaydi: oʻqituvchimiz kasal — “chunki” qoʻyish mumkin. Yomgʻir toʻxtadi — bolalar hovliga chiqdi — “shuning uchun” qoʻyish mumkin.
Maʼno munosabatlari va tinish belgilari
| Munosabat | Belgi | Misol |
|---|---|---|
| Bir paytdalik | vergul | Bolalar oʻynardi, kattalar choy ichib suhbatlashardi. |
| Ketma-ketlik | vergul | Eshik ochildi, xonaga oʻqituvchi kirdi. |
| Sabab | ikki nuqta | Bugun dars boʻlmaydi: oʻqituvchimiz kasal. |
| Izoh | ikki nuqta | Bir narsani unutmang: vaqt qaytib kelmaydi. |
| Natija | tire | Yomgʻir toʻxtadi — bolalar hovliga chiqdi. |
| Zidlik | tire | Vaʼda koʻp — ish kam. |
Qismlar bir vaqtda yoki ketma-ket yuz beradigan voqealarni sanab koʻrsatsa, vergul qoʻyiladi; ular orasiga “va” qoʻyish mumkin. Ikkinchi qism birinchisining sababini koʻrsatsa yoki mazmunini ochib bersa, ikki nuqta qoʻyiladi; uning oʻrniga xayolan “chunki” yoki “yaʼni” qoʻyish mumkin. Ikkinchi qism natijani, kutilmagan oʻzgarishni yoki zidlikni bildirsa, tire qoʻyiladi; uni “shuning uchun” yoki “ammo” bilan almashtirish mumkin.
Nuqtali vergul
Qismlar uzun boʻlib, ichida vergullar boʻlsa, qismlar orasiga nuqtali vergul qoʻyiladi: shunda oʻquvchi chegarani oson koʻradi. Har bir belgi haqida batafsil maʼlumot tinish belgilari boʻlimidagi darslarda berilgan.
Kech kuz edi, daraxtlar bargini toʻkib boʻlgan; koʻchalarda sariq yaproqlar shitirlardi, shamol ularni u yoqdan-bu yoqqa uchirardi.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Ikkinchi qism birinchisini aniq izohlab turganda vergul qoʻyish: “Bugun dars boʻlmaydi, oʻqituvchimiz kasal” gapida sabab maʼnosi xiralashadi, ikki nuqta qoʻygan maʼqul. 2) Uyushiq kesimli gapni bogʻlovchisiz qoʻshma gap deb hisoblash: “Qiz eshikni ochdi, ichkariga kirdi” — ega bitta, bu sodda gap. 3) Tobelik koʻrsatkichini sezmaslik: “Yomgʻir toʻxtagach, bolalar chiqdi” — bu ergashgan qoʻshma gap. 4) Tire oʻrniga chiziqcha qoʻyish yoki tireni boʻshliqsiz yozish (tire va chiziqcha haqidagi darsga qarang).
Oʻzingizni tekshiring
Har bir qismning oʻz egasi va kesimi borligiga, ular orasida bogʻlovchi va tobelik shakli yoʻqligiga ishonch hosil qiling. Keyin xayolan “va”, “chunki”, “yaʼni”, “shuning uchun” yoki “ammo” qoʻyib koʻring: “va” mos kelsa — vergul, “chunki” yoki “yaʼni” — ikki nuqta, “shuning uchun” yoki “ammo” — tire. Qismlar uzun va ichida vergul boʻlsa, nuqtali vergul ishlating.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
