UzLocal

Sintaksis · § 19

Bogʻlovchisiz qoʻshma gap

Bogʻlovchisiz qoʻshma gap — qismlari bogʻlovchilarsiz va kesimning tobelik shakllarisiz, faqat ohang va maʼno orqali birikkan qoʻshma gap. Qismlar orasidagi munosabat (sanash, sabab, izoh, natija, zidlik) ohangda seziladi, yozuvda esa tinish belgilari orqali koʻrsatiladi.

Belgilari

Gapda ikki va undan ortiq grammatik asos bor, lekin ular orasida na bogʻlovchi (va, lekin, chunki…), na -yu, -da, “esa” yuklamalari, na -sa, -gach, -gani uchun kabi koʻrsatkichlar bor. Bunday koʻrsatkich boʻlsa, bu ergashgan qoʻshma gap boʻladi (“Ergashgan qoʻshma gap” darsiga qarang). Maʼno munosabatini tekshirish oson: qismlar orasiga bogʻlovchi qoʻyib koʻring, qaysi bogʻlovchi mos kelsa, munosabat ham shunday boʻladi.

Eshik ochildi, xonaga oʻqituvchi kirdi — orasiga “va” qoʻyish mumkin. Bugun dars boʻlmaydi: oʻqituvchimiz kasal — “chunki” qoʻyish mumkin. Yomgʻir toʻxtadi — bolalar hovliga chiqdi — “shuning uchun” qoʻyish mumkin.

Maʼno munosabatlari va tinish belgilari

Qismlar orasiga qaysi belgi qoʻyiladi
MunosabatBelgiMisol
Bir paytdalikvergulBolalar oʻynardi, kattalar choy ichib suhbatlashardi.
Ketma-ketlikvergulEshik ochildi, xonaga oʻqituvchi kirdi.
Sababikki nuqtaBugun dars boʻlmaydi: oʻqituvchimiz kasal.
Izohikki nuqtaBir narsani unutmang: vaqt qaytib kelmaydi.
NatijatireYomgʻir toʻxtadi — bolalar hovliga chiqdi.
ZidliktireVaʼda koʻp — ish kam.

Qismlar bir vaqtda yoki ketma-ket yuz beradigan voqealarni sanab koʻrsatsa, vergul qoʻyiladi; ular orasiga “va” qoʻyish mumkin. Ikkinchi qism birinchisining sababini koʻrsatsa yoki mazmunini ochib bersa, ikki nuqta qoʻyiladi; uning oʻrniga xayolan “chunki” yoki “yaʼni” qoʻyish mumkin. Ikkinchi qism natijani, kutilmagan oʻzgarishni yoki zidlikni bildirsa, tire qoʻyiladi; uni “shuning uchun” yoki “ammo” bilan almashtirish mumkin.

Nuqtali vergul

Qismlar uzun boʻlib, ichida vergullar boʻlsa, qismlar orasiga nuqtali vergul qoʻyiladi: shunda oʻquvchi chegarani oson koʻradi. Har bir belgi haqida batafsil maʼlumot tinish belgilari boʻlimidagi darslarda berilgan.

Kech kuz edi, daraxtlar bargini toʻkib boʻlgan; koʻchalarda sariq yaproqlar shitirlardi, shamol ularni u yoqdan-bu yoqqa uchirardi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Ikkinchi qism birinchisini aniq izohlab turganda vergul qoʻyish: “Bugun dars boʻlmaydi, oʻqituvchimiz kasal” gapida sabab maʼnosi xiralashadi, ikki nuqta qoʻygan maʼqul. 2) Uyushiq kesimli gapni bogʻlovchisiz qoʻshma gap deb hisoblash: “Qiz eshikni ochdi, ichkariga kirdi” — ega bitta, bu sodda gap. 3) Tobelik koʻrsatkichini sezmaslik: “Yomgʻir toʻxtagach, bolalar chiqdi” — bu ergashgan qoʻshma gap. 4) Tire oʻrniga chiziqcha qoʻyish yoki tireni boʻshliqsiz yozish (tire va chiziqcha haqidagi darsga qarang).

Oʻzingizni tekshiring

Har bir qismning oʻz egasi va kesimi borligiga, ular orasida bogʻlovchi va tobelik shakli yoʻqligiga ishonch hosil qiling. Keyin xayolan “va”, “chunki”, “yaʼni”, “shuning uchun” yoki “ammo” qoʻyib koʻring: “va” mos kelsa — vergul, “chunki” yoki “yaʼni” — ikki nuqta, “shuning uchun” yoki “ammo” — tire. Qismlar uzun va ichida vergul boʻlsa, nuqtali vergul ishlating.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Sintaksis nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz birikmasi
  3. §3Gap boʻlaklari
  4. §4Maqsadga koʻra gap turlari
  5. §5Sodda va qoʻshma gap
  6. §6Gapda soʻz tartibi
  7. §7Ega
  8. §8Kesim
  9. §9Toʻldiruvchi
  10. §10Aniqlovchi
  11. §11Hol
  12. §12Uyushiq boʻlaklar
  13. §13Undalma
  14. §14Kirish soʻz va kiritmalar
  15. §15Bir bosh boʻlakli gaplar
  16. §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
  17. §17Bogʻlangan qoʻshma gap
  18. §18Ergashgan qoʻshma gap
  19. §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
  20. §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
  21. §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi