Sintaksis · § 10
Aniqlovchi
Aniqlovchi — gapning ikkinchi darajali boʻlagi boʻlib, predmetning belgisini, miqdorini, tartibini yoki kimga, nimaga qarashli ekanini bildiradi. Aniqlovchi izohlagan soʻz aniqlanmish deyiladi. Aniqlovchi ot bilan ifodalangan har qanday boʻlakka — egaga, toʻldiruvchiga, holga, hatto ot kesimga ham tegishli boʻla oladi.
Keng koʻchalar toza (egaga). Yangi kitobni oʻqidim (toʻldiruvchiga). Eski bogʻda sayr qildik (holga).
Soʻroqlari va gapdagi oʻrni
Aniqlovchi qanday? qanaqa? qaysi? qancha? nechta? nechanchi? kimning? nimaning? soʻroqlariga javob beradi. Oʻzbek tilida aniqlovchi doimo aniqlanmishdan oldin turadi va u bilan moslashmaydi: koʻplik va kelishik qoʻshimchalarini faqat aniqlanmish oladi. Belgi otdan keyin kelib, u haqda tasdiq bildirsa, endi kesim boʻladi: “katta uy” — aniqlovchi, “Uy katta” — kesim.
Aniqlovchining turlari
| Turi | Soʻrogʻi | Shakllanishi | Misol |
|---|---|---|---|
| Sifatlovchi aniqlovchi | qanday? qaysi? nechta? | aloqa qoʻshimchasiz, soʻz tartibi orqali | oq qogʻoz, uchta daftar |
| Qaratqichli aniqlovchi | kimning? nimaning? | -ning (ochiq yoki belgisiz) + aniqlanmishda egalik | ukamning daftari, maktab bogʻi |
| Izohlovchi | kim? nima? — shu predmetni boshqacha nomlaydi | ot: kasb, unvon, qarindoshlik nomi | shoir Abdulla Oripov, muhandis Sanjar |
| Soʻz turkumi | Misol |
|---|---|
| Sifat | shirin qovun |
| Son | beshta olma, ikkinchi qavat |
| Olmosh | shu uy, har bir oʻquvchi |
| Sifatdosh | oʻqilgan kitob, kelayotgan poyezd |
| Ot | tosh devor, tilla soat |
Qaratqichli aniqlovchi: -ning va egalik
Qaratqichli aniqlovchi qaratqich kelishigi qoʻshimchasi -ning bilan shakllanadi, aniqlanmish esa egalik qoʻshimchasini oladi: mening ukam, bolaning kitobi, Oʻzbekistonning poytaxti. -ning ochiq yoki belgisiz boʻlishi mumkin: “maktabning hovlisi” va “maktab hovlisi”. Belgisiz shaklda birikma umumiyroq maʼno anglatadi va barqaror nomga yaqinlashadi: oʻzbek tili, universitet kutubxonasi. Aniqlanmishdagi egalik qoʻshimchasi ikkala holda ham saqlanadi.
Sinfimizning eng yaxshi oʻquvchisi — Lola. Shahar koʻchalari kechqurun yorugʻ. Men u kishining ismini unutibman.
Kengaygan izohlovchi aniqlanmishdan keyin kelsa, vergul bilan ajratiladi: Akam, tajribali shifokor, bizga maslahat berdi.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Sondan keyin koʻplik qoʻshimchasini qoʻshish: “uchta kitoblar” emas, “uchta kitob”. 2) -ning dan keyin egalikni tushirish: “Anvarning kitob” emas, “Anvarning kitobi”. 3) Soʻzlashuv shaklini yozuvga olib oʻtish: “mani ukam” emas, “mening ukam”. 4) Uyushmagan aniqlovchilar orasiga vergul qoʻyish: “katta gʻisht uy” vergulsiz yoziladi — bu haqda “Uyushiq boʻlaklar” darsida.
Oʻzingizni tekshiring
Otni toping va undan oldingi soʻzga soʻroq bering. “Kimning? nimaning?” soʻrogʻiga javob bersa — qaratqichli aniqlovchi; “qanday? qaysi? nechta?” — sifatlovchi; predmetning oʻzini boshqacha nomlasa — izohlovchi. Tahlil: “Qoʻshnimizning kichkina qizi goʻzal rasm chizdi”: qoʻshnimizning — kimning? — qaratqichli; kichkina — qanday? — sifatlovchi; goʻzal — qanday? — “rasm” toʻldiruvchisining sifatlovchi aniqlovchisi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
