UzLocal

Sintaksis · § 10

Aniqlovchi

Aniqlovchi — gapning ikkinchi darajali boʻlagi boʻlib, predmetning belgisini, miqdorini, tartibini yoki kimga, nimaga qarashli ekanini bildiradi. Aniqlovchi izohlagan soʻz aniqlanmish deyiladi. Aniqlovchi ot bilan ifodalangan har qanday boʻlakka — egaga, toʻldiruvchiga, holga, hatto ot kesimga ham tegishli boʻla oladi.

Keng koʻchalar toza (egaga). Yangi kitobni oʻqidim (toʻldiruvchiga). Eski bogʻda sayr qildik (holga).

Soʻroqlari va gapdagi oʻrni

Aniqlovchi qanday? qanaqa? qaysi? qancha? nechta? nechanchi? kimning? nimaning? soʻroqlariga javob beradi. Oʻzbek tilida aniqlovchi doimo aniqlanmishdan oldin turadi va u bilan moslashmaydi: koʻplik va kelishik qoʻshimchalarini faqat aniqlanmish oladi. Belgi otdan keyin kelib, u haqda tasdiq bildirsa, endi kesim boʻladi: “katta uy” — aniqlovchi, “Uy katta” — kesim.

Aniqlovchining turlari

Aniqlovchining uch turi
TuriSoʻrogʻiShakllanishiMisol
Sifatlovchi aniqlovchiqanday? qaysi? nechta?aloqa qoʻshimchasiz, soʻz tartibi orqalioq qogʻoz, uchta daftar
Qaratqichli aniqlovchikimning? nimaning?-ning (ochiq yoki belgisiz) + aniqlanmishda egalikukamning daftari, maktab bogʻi
Izohlovchikim? nima? — shu predmetni boshqacha nomlaydiot: kasb, unvon, qarindoshlik nomishoir Abdulla Oripov, muhandis Sanjar
Sifatlovchi aniqlovchining ifodalanishi
Soʻz turkumiMisol
Sifatshirin qovun
Sonbeshta olma, ikkinchi qavat
Olmoshshu uy, har bir oʻquvchi
Sifatdoshoʻqilgan kitob, kelayotgan poyezd
Ottosh devor, tilla soat

Qaratqichli aniqlovchi: -ning va egalik

Qaratqichli aniqlovchi qaratqich kelishigi qoʻshimchasi -ning bilan shakllanadi, aniqlanmish esa egalik qoʻshimchasini oladi: mening ukam, bolaning kitobi, Oʻzbekistonning poytaxti. -ning ochiq yoki belgisiz boʻlishi mumkin: “maktabning hovlisi” va “maktab hovlisi”. Belgisiz shaklda birikma umumiyroq maʼno anglatadi va barqaror nomga yaqinlashadi: oʻzbek tili, universitet kutubxonasi. Aniqlanmishdagi egalik qoʻshimchasi ikkala holda ham saqlanadi.

Sinfimizning eng yaxshi oʻquvchisi — Lola. Shahar koʻchalari kechqurun yorugʻ. Men u kishining ismini unutibman.

Kengaygan izohlovchi aniqlanmishdan keyin kelsa, vergul bilan ajratiladi: Akam, tajribali shifokor, bizga maslahat berdi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Sondan keyin koʻplik qoʻshimchasini qoʻshish: “uchta kitoblar” emas, “uchta kitob”. 2) -ning dan keyin egalikni tushirish: “Anvarning kitob” emas, “Anvarning kitobi”. 3) Soʻzlashuv shaklini yozuvga olib oʻtish: “mani ukam” emas, “mening ukam”. 4) Uyushmagan aniqlovchilar orasiga vergul qoʻyish: “katta gʻisht uy” vergulsiz yoziladi — bu haqda “Uyushiq boʻlaklar” darsida.

Oʻzingizni tekshiring

Otni toping va undan oldingi soʻzga soʻroq bering. “Kimning? nimaning?” soʻrogʻiga javob bersa — qaratqichli aniqlovchi; “qanday? qaysi? nechta?” — sifatlovchi; predmetning oʻzini boshqacha nomlasa — izohlovchi. Tahlil: “Qoʻshnimizning kichkina qizi goʻzal rasm chizdi”: qoʻshnimizning — kimning? — qaratqichli; kichkina — qanday? — sifatlovchi; goʻzal — qanday? — “rasm” toʻldiruvchisining sifatlovchi aniqlovchisi.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Sintaksis nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz birikmasi
  3. §3Gap boʻlaklari
  4. §4Maqsadga koʻra gap turlari
  5. §5Sodda va qoʻshma gap
  6. §6Gapda soʻz tartibi
  7. §7Ega
  8. §8Kesim
  9. §9Toʻldiruvchi
  10. §10Aniqlovchi
  11. §11Hol
  12. §12Uyushiq boʻlaklar
  13. §13Undalma
  14. §14Kirish soʻz va kiritmalar
  15. §15Bir bosh boʻlakli gaplar
  16. §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
  17. §17Bogʻlangan qoʻshma gap
  18. §18Ergashgan qoʻshma gap
  19. §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
  20. §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
  21. §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi