UzLocal

Sintaksis · § 11

Hol

Hol — gapning ikkinchi darajali boʻlagi boʻlib, ish-harakat yoki belgining yuzaga kelish tarzini, oʻrni, vaqti, sababi, maqsadi va darajasini bildiradi. Hol koʻpincha feʼl bilan ifodalangan kesimga, baʼzan sifat yoki ravishga bogʻlanadi: “juda chiroyli”, “ancha erta”. Toʻldiruvchi predmetni atasa, hol harakat sodir boʻladigan sharoitni koʻrsatadi.

Ertaga biz maktab hovlisida daraxt ekamiz. Bola xursand kuldi. Yomgʻir tufayli sayr qoldirildi.

Holning turlari va soʻroqlari

Hollar maʼnosi va soʻrogʻiga koʻra turlarga boʻlinadi. Maktab grammatikasida asosan olti turi oʻrganiladi; ayrim darsliklarda shart holi va toʻsiqsiz hol ham alohida koʻrsatiladi.

Holning turlari
TuriSoʻroqlariMisollar
Holat (tarz) holiqanday? qay tarzda? qay holda?tez yurdi, kulib gapirdi, piyoda keldi
Miqdor-daraja holiqancha? qay darajada? necha marta?koʻp ishladi, ikki marta qoʻngʻiroq qildi, juda charchadim
Oʻrin holiqayerda? qayerga? qayerdan?bogʻda, shaharga, qishloqdan
Payt holiqachon? qachondan beri? qachongacha?kecha, ertalab, darsdan keyin
Sabab holinega? nima sababdan?kasalligi tufayli, shamol sababli, qoʻrqqanidan
Maqsad holinima maqsadda? nima uchun?dam olgani, oʻqish uchun, tanishish maqsadida

Hol nimalar bilan ifodalanadi

Holning ifodalanishi
VositaMisol
RavishPoyezd sekin yurdi. Ular erta turdi.
RavishdoshQiz jilmayib javob berdi.
Kelishikdagi otBiz Samarqandga bordik. Dars soat toʻqqizda boshlanadi.
Koʻmakchili otTushlikdan keyin uchrashamiz. Ob-havo sababli reys kechikdi.
Harakat nomi + uchun, -gani shakliAkam oʻqish uchun Toshkentga ketdi. Doʻstim meni koʻrgani keldi.
Son + “marta”Kitobni uch marta oʻqidim.

Ajratilgan hol va vergul

Kengaygan ravishdosh oborot alohida harakatni bildirsa, odatda vergul bilan ajratiladi: “Ishni tugatib, uyga qaytdik”, “Kitobni yopib, derazaga qaradi”. Yakka ravishdosh ajratilmaydi: “U kulib gapirdi”. Gap boshidagi payt yoki oʻrin holidan keyin vergul qoʻyilmaydi: “Kecha kechqurun biz teatrga bordik”. Batafsil — “Vergul” darsida.

Holni toʻldiruvchidan qanday farqlash mumkin

Bir xil kelishik qoʻshimchasi holda ham, toʻldiruvchida ham uchraydi, shuning uchun soʻroq va maʼnoga qaraladi. “Maktabga bordim” — qayerga? — oʻrin holi, chunki joy koʻrsatilgan. “Akamga aytdim” — kimga? — toʻldiruvchi, chunki harakat qaratilgan shaxs atalgan. “Darsdan qaytdim” — qayerdan? — oʻrin holi; “Darsdan zerikdim” — nimadan? — toʻldiruvchi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Sabab va maqsadni aralashtirish: “nima uchun?” soʻrogʻi ikkalasiga ham toʻgʻri keladi. Harakatdan oldin mavjud boʻlgan sabab — sabab holi (“kasalligi uchun kelmadi”), erishilishi kerak boʻlgan natija — maqsad holi (“bilim olish uchun keldi”). 2) -gani va -ganidan shakllarini aralashtirish: “koʻrgani keldi” — maqsad, “koʻrganidan xursand boʻldi” — sabab. 3) Yakka ravishdoshdan yoki gap boshidagi payt holidan keyin ortiqcha vergul qoʻyish.

Oʻzingizni tekshiring

Kesimni toping va undan “qayerda? qachon? qanday? nega? nima maqsadda? qancha?” deb soʻrang. Tahlil: “Ertalab ukam kitob olgani kutubxonaga shoshib ketdi”: ertalab — payt holi, kitob olgani — maqsad holi (uning ichida kitob — toʻldiruvchi), kutubxonaga — oʻrin holi, shoshib — holat holi.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Sintaksis nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz birikmasi
  3. §3Gap boʻlaklari
  4. §4Maqsadga koʻra gap turlari
  5. §5Sodda va qoʻshma gap
  6. §6Gapda soʻz tartibi
  7. §7Ega
  8. §8Kesim
  9. §9Toʻldiruvchi
  10. §10Aniqlovchi
  11. §11Hol
  12. §12Uyushiq boʻlaklar
  13. §13Undalma
  14. §14Kirish soʻz va kiritmalar
  15. §15Bir bosh boʻlakli gaplar
  16. §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
  17. §17Bogʻlangan qoʻshma gap
  18. §18Ergashgan qoʻshma gap
  19. §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
  20. §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
  21. §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi