Sintaksis · § 11
Hol
Hol — gapning ikkinchi darajali boʻlagi boʻlib, ish-harakat yoki belgining yuzaga kelish tarzini, oʻrni, vaqti, sababi, maqsadi va darajasini bildiradi. Hol koʻpincha feʼl bilan ifodalangan kesimga, baʼzan sifat yoki ravishga bogʻlanadi: “juda chiroyli”, “ancha erta”. Toʻldiruvchi predmetni atasa, hol harakat sodir boʻladigan sharoitni koʻrsatadi.
Ertaga biz maktab hovlisida daraxt ekamiz. Bola xursand kuldi. Yomgʻir tufayli sayr qoldirildi.
Holning turlari va soʻroqlari
Hollar maʼnosi va soʻrogʻiga koʻra turlarga boʻlinadi. Maktab grammatikasida asosan olti turi oʻrganiladi; ayrim darsliklarda shart holi va toʻsiqsiz hol ham alohida koʻrsatiladi.
| Turi | Soʻroqlari | Misollar |
|---|---|---|
| Holat (tarz) holi | qanday? qay tarzda? qay holda? | tez yurdi, kulib gapirdi, piyoda keldi |
| Miqdor-daraja holi | qancha? qay darajada? necha marta? | koʻp ishladi, ikki marta qoʻngʻiroq qildi, juda charchadim |
| Oʻrin holi | qayerda? qayerga? qayerdan? | bogʻda, shaharga, qishloqdan |
| Payt holi | qachon? qachondan beri? qachongacha? | kecha, ertalab, darsdan keyin |
| Sabab holi | nega? nima sababdan? | kasalligi tufayli, shamol sababli, qoʻrqqanidan |
| Maqsad holi | nima maqsadda? nima uchun? | dam olgani, oʻqish uchun, tanishish maqsadida |
Hol nimalar bilan ifodalanadi
| Vosita | Misol |
|---|---|
| Ravish | Poyezd sekin yurdi. Ular erta turdi. |
| Ravishdosh | Qiz jilmayib javob berdi. |
| Kelishikdagi ot | Biz Samarqandga bordik. Dars soat toʻqqizda boshlanadi. |
| Koʻmakchili ot | Tushlikdan keyin uchrashamiz. Ob-havo sababli reys kechikdi. |
| Harakat nomi + uchun, -gani shakli | Akam oʻqish uchun Toshkentga ketdi. Doʻstim meni koʻrgani keldi. |
| Son + “marta” | Kitobni uch marta oʻqidim. |
Ajratilgan hol va vergul
Kengaygan ravishdosh oborot alohida harakatni bildirsa, odatda vergul bilan ajratiladi: “Ishni tugatib, uyga qaytdik”, “Kitobni yopib, derazaga qaradi”. Yakka ravishdosh ajratilmaydi: “U kulib gapirdi”. Gap boshidagi payt yoki oʻrin holidan keyin vergul qoʻyilmaydi: “Kecha kechqurun biz teatrga bordik”. Batafsil — “Vergul” darsida.
Holni toʻldiruvchidan qanday farqlash mumkin
Bir xil kelishik qoʻshimchasi holda ham, toʻldiruvchida ham uchraydi, shuning uchun soʻroq va maʼnoga qaraladi. “Maktabga bordim” — qayerga? — oʻrin holi, chunki joy koʻrsatilgan. “Akamga aytdim” — kimga? — toʻldiruvchi, chunki harakat qaratilgan shaxs atalgan. “Darsdan qaytdim” — qayerdan? — oʻrin holi; “Darsdan zerikdim” — nimadan? — toʻldiruvchi.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Sabab va maqsadni aralashtirish: “nima uchun?” soʻrogʻi ikkalasiga ham toʻgʻri keladi. Harakatdan oldin mavjud boʻlgan sabab — sabab holi (“kasalligi uchun kelmadi”), erishilishi kerak boʻlgan natija — maqsad holi (“bilim olish uchun keldi”). 2) -gani va -ganidan shakllarini aralashtirish: “koʻrgani keldi” — maqsad, “koʻrganidan xursand boʻldi” — sabab. 3) Yakka ravishdoshdan yoki gap boshidagi payt holidan keyin ortiqcha vergul qoʻyish.
Oʻzingizni tekshiring
Kesimni toping va undan “qayerda? qachon? qanday? nega? nima maqsadda? qancha?” deb soʻrang. Tahlil: “Ertalab ukam kitob olgani kutubxonaga shoshib ketdi”: ertalab — payt holi, kitob olgani — maqsad holi (uning ichida kitob — toʻldiruvchi), kutubxonaga — oʻrin holi, shoshib — holat holi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
