UzLocal

Sintaksis · § 12

Uyushiq boʻlaklar

Uyushiq boʻlaklar — gapning bir xil soʻroqqa javob beradigan, bir xil vazifani bajaradigan va bir soʻzga tobe boʻlgan (yoki uyushiq kesimlar kabi bir soʻzni oʻziga boʻysundirgan) boʻlaklari. Ular oʻzaro teng aloqada boʻladi: biri ikkinchisiga tobe emas. Uyushiq boʻlaklar sanash ohangi (yozuvda — vergul) yoki teng bogʻlovchilar yordamida birikadi.

Bogʻda olma, nok va oʻrik pishdi. Talabalar oʻqiydi, yozadi, bahslashadi. Biz Samarqand va Buxoroga bordik.

Qaysi boʻlaklar uyushib kela oladi

Gapning har qanday boʻlagi uyushiq boʻla oladi
BoʻlakMisol
Uyushiq egalarAnvar va Dilshod musobaqada qatnashdi.
Uyushiq kesimlarBola kuldi, sakradi va yugurib ketdi.
Uyushiq toʻldiruvchilarDaftar, kitob va qalamni sumkaga soldim.
Uyushiq aniqlovchilarKeng, yorugʻ xonaga kirdik.
Uyushiq hollarBiz uyda ham, bogʻda ham ishladik.

Uyushiq boʻlaklar qanday bogʻlanadi

Bogʻlanish vositalari va vergul
VositaMisolVergul
Sanash ohangi (bogʻlovchisiz)Olma, nok, anor oldik.har bir boʻlak orasida
Biriktiruv: va, ham, bilan, -u (-yu)aka va uka; kecha-yu kunduz; ham oʻqiydi, ham ishlaydi“va”, “bilan”, “-u (-yu)” oldidan qoʻyilmaydi; takroriy “ham…ham”da qoʻyiladi
Zidlov: ammo, lekin, biroq, balkikichik, lekin shinam uybogʻlovchi oldidan
Ayiruv: yoki, yo…yo, goh…gohchoy yoki qahva; Yo choy, yo qahva ichamiz.yakka “yoki” oldidan yoʻq; takrorlanganda — ikkinchisi oldidan
Inkor: na…naNa yomgʻir, na qor yogʻdi.ikkinchi “na” oldidan

Uyushiq boʻlaklar uchun umumiy boʻlgan qoʻshimcha koʻpincha faqat oxirgisiga qoʻshiladi: “Daftar, kitob va qalamni oldim” — -ni ni har bir soʻzga takrorlash shart emas. Har bir boʻlakni taʼkidlash kerak boʻlsa, qoʻshimcha takrorlanadi: “Daftarni ham, kitobni ham oldim”.

Umumlashtiruvchi soʻz

Uyushiq boʻlaklardan oldin yoki keyin ularni bir soʻz bilan jamlaydigan umumlashtiruvchi soʻz kelishi mumkin: hamma, barcha, hammasi, bari, hech kim, hech narsa va boshqalar. Umumlashtiruvchi soʻz uyushiq boʻlaklardan oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qoʻyiladi; uyushiq boʻlaklardan keyin kelsa, uning oldidan tire qoʻyiladi.

Bozorda har xil mevalar bor: olma, uzum, anor. Ota-onam, akam, singlim — hammasi meni tabrikladi.

Uyushiq va uyushmagan aniqlovchilar

Ketma-ket kelgan ikki aniqlovchi har doim ham uyushiq boʻlavermaydi. Ular predmetni bir jihatdan tavsiflasa va orasiga “va” qoʻyish mumkin boʻlsa, uyushiq hisoblanadi va vergul bilan ajratiladi: “keng, yorugʻ xona”. Birinchi aniqlovchi butun birikmani izohlasa, ular uyushmagan boʻladi va vergul qoʻyilmaydi: “katta gʻisht uy” — qanday gʻisht uy? katta.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

1) Ingliz tilidagi odat boʻyicha “va” oldidan vergul qoʻyish: “olma, nok, va oʻrik” notoʻgʻri, “olma, nok va oʻrik” toʻgʻri. 2) Takroriy bogʻlovchilarda vergulni tushirish: “na yomgʻir na qor” emas, “na yomgʻir, na qor”. 3) Vazifasi har xil boʻlaklarni uyushtirish: “Men oʻqishni va yozaman” emas, “Men oʻqishni va yozishni yaxshi koʻraman”. 4) Egasi har xil kesimlarni uyushiq deb hisoblash: “Qor yogʻdi, havo sovidi” — bu qoʻshma gap.

Oʻzingizni tekshiring: soʻzlar bir xil soʻroqqa javob beradimi, bir soʻzga bogʻlanadimi va orasiga maʼno buzilmagan holda “va” qoʻyish mumkinmi? Uchchala shart bajarilsa, boʻlaklar uyushiq. Qoʻshma gaplar haqida — “Sodda va qoʻshma gap”, vergul haqida “Vergul” darsida.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Sintaksis nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz birikmasi
  3. §3Gap boʻlaklari
  4. §4Maqsadga koʻra gap turlari
  5. §5Sodda va qoʻshma gap
  6. §6Gapda soʻz tartibi
  7. §7Ega
  8. §8Kesim
  9. §9Toʻldiruvchi
  10. §10Aniqlovchi
  11. §11Hol
  12. §12Uyushiq boʻlaklar
  13. §13Undalma
  14. §14Kirish soʻz va kiritmalar
  15. §15Bir bosh boʻlakli gaplar
  16. §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
  17. §17Bogʻlangan qoʻshma gap
  18. §18Ergashgan qoʻshma gap
  19. §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
  20. §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
  21. §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi