Sintaksis · § 12
Uyushiq boʻlaklar
Uyushiq boʻlaklar — gapning bir xil soʻroqqa javob beradigan, bir xil vazifani bajaradigan va bir soʻzga tobe boʻlgan (yoki uyushiq kesimlar kabi bir soʻzni oʻziga boʻysundirgan) boʻlaklari. Ular oʻzaro teng aloqada boʻladi: biri ikkinchisiga tobe emas. Uyushiq boʻlaklar sanash ohangi (yozuvda — vergul) yoki teng bogʻlovchilar yordamida birikadi.
Bogʻda olma, nok va oʻrik pishdi. Talabalar oʻqiydi, yozadi, bahslashadi. Biz Samarqand va Buxoroga bordik.
Qaysi boʻlaklar uyushib kela oladi
| Boʻlak | Misol |
|---|---|
| Uyushiq egalar | Anvar va Dilshod musobaqada qatnashdi. |
| Uyushiq kesimlar | Bola kuldi, sakradi va yugurib ketdi. |
| Uyushiq toʻldiruvchilar | Daftar, kitob va qalamni sumkaga soldim. |
| Uyushiq aniqlovchilar | Keng, yorugʻ xonaga kirdik. |
| Uyushiq hollar | Biz uyda ham, bogʻda ham ishladik. |
Uyushiq boʻlaklar qanday bogʻlanadi
| Vosita | Misol | Vergul |
|---|---|---|
| Sanash ohangi (bogʻlovchisiz) | Olma, nok, anor oldik. | har bir boʻlak orasida |
| Biriktiruv: va, ham, bilan, -u (-yu) | aka va uka; kecha-yu kunduz; ham oʻqiydi, ham ishlaydi | “va”, “bilan”, “-u (-yu)” oldidan qoʻyilmaydi; takroriy “ham…ham”da qoʻyiladi |
| Zidlov: ammo, lekin, biroq, balki | kichik, lekin shinam uy | bogʻlovchi oldidan |
| Ayiruv: yoki, yo…yo, goh…goh | choy yoki qahva; Yo choy, yo qahva ichamiz. | yakka “yoki” oldidan yoʻq; takrorlanganda — ikkinchisi oldidan |
| Inkor: na…na | Na yomgʻir, na qor yogʻdi. | ikkinchi “na” oldidan |
Uyushiq boʻlaklar uchun umumiy boʻlgan qoʻshimcha koʻpincha faqat oxirgisiga qoʻshiladi: “Daftar, kitob va qalamni oldim” — -ni ni har bir soʻzga takrorlash shart emas. Har bir boʻlakni taʼkidlash kerak boʻlsa, qoʻshimcha takrorlanadi: “Daftarni ham, kitobni ham oldim”.
Umumlashtiruvchi soʻz
Uyushiq boʻlaklardan oldin yoki keyin ularni bir soʻz bilan jamlaydigan umumlashtiruvchi soʻz kelishi mumkin: hamma, barcha, hammasi, bari, hech kim, hech narsa va boshqalar. Umumlashtiruvchi soʻz uyushiq boʻlaklardan oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qoʻyiladi; uyushiq boʻlaklardan keyin kelsa, uning oldidan tire qoʻyiladi.
Bozorda har xil mevalar bor: olma, uzum, anor. Ota-onam, akam, singlim — hammasi meni tabrikladi.
Uyushiq va uyushmagan aniqlovchilar
Ketma-ket kelgan ikki aniqlovchi har doim ham uyushiq boʻlavermaydi. Ular predmetni bir jihatdan tavsiflasa va orasiga “va” qoʻyish mumkin boʻlsa, uyushiq hisoblanadi va vergul bilan ajratiladi: “keng, yorugʻ xona”. Birinchi aniqlovchi butun birikmani izohlasa, ular uyushmagan boʻladi va vergul qoʻyilmaydi: “katta gʻisht uy” — qanday gʻisht uy? katta.
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish
1) Ingliz tilidagi odat boʻyicha “va” oldidan vergul qoʻyish: “olma, nok, va oʻrik” notoʻgʻri, “olma, nok va oʻrik” toʻgʻri. 2) Takroriy bogʻlovchilarda vergulni tushirish: “na yomgʻir na qor” emas, “na yomgʻir, na qor”. 3) Vazifasi har xil boʻlaklarni uyushtirish: “Men oʻqishni va yozaman” emas, “Men oʻqishni va yozishni yaxshi koʻraman”. 4) Egasi har xil kesimlarni uyushiq deb hisoblash: “Qor yogʻdi, havo sovidi” — bu qoʻshma gap.
Oʻzingizni tekshiring: soʻzlar bir xil soʻroqqa javob beradimi, bir soʻzga bogʻlanadimi va orasiga maʼno buzilmagan holda “va” qoʻyish mumkinmi? Uchchala shart bajarilsa, boʻlaklar uyushiq. Qoʻshma gaplar haqida — “Sodda va qoʻshma gap”, vergul haqida “Vergul” darsida.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
