UzLocal

Sintaksis · § 20

Koʻchirma va oʻzlashtirma gap

Koʻchirma gap — oʻzganing nutqi aynan, hech bir oʻzgarishsiz, soʻzlovchining barcha soʻzlari va ohangi saqlangan holda berilgan gap. Oʻzlashtirma gap esa oʻsha nutqning muallif tilidan qayta aytilgan shakli: mazmuni saqlanadi, shakli oʻzgaradi. Koʻchirma gap hamisha muallif gapi bilan keladi: u kim, kimga va qanday gapirganini bildiradi.

Koʻchirma gap va muallif gapi

Muallif gapida odatda nutq va fikr feʼllari qatnashadi: dedi, soʻradi, javob berdi, qichqirdi, oʻyladi, shuningdek, “deb”, “deya” soʻzlari. Koʻchirma gap darak, soʻroq, buyruq yoki undov gap boʻlishi mumkin; u bitta soʻzdan ham, bir necha gapdan ham iborat boʻlishi mumkin. Muallif gapi koʻchirmadan oldin, keyin yoki uning oʻrtasida keladi.

Muallif gapining oʻrni
OʻrniMisol
Koʻchirmadan oldinUstoz dedi: “Ertaga imtihon boʻladi”.
Koʻchirmadan keyin“Ertaga imtihon boʻladi”, — dedi ustoz.
Koʻchirma oʻrtasida“Ertaga, — dedi ustoz, — imtihon boʻladi”.
“Deb” soʻzi bilan“Tezroq yur”, — deb chaqirdi onam.

Koʻchirma gap va dialogda qoʻshtirnoq, vergul va tireni qoʻyish tartibi “Koʻchirma gapda tinish belgilari” darsida batafsil koʻrib chiqiladi.

Oʻzlashtirma gap

Oʻzlashtirma gap qoʻshtirnoqsiz, muallif tilidan beriladi. Koʻpincha oʻzganing soʻzi gap boʻlagiga aylanadi: koʻchirma gapning kesimi egalik va tushum kelishigi qoʻshimchali harakat nomi yoki sifatdosh bilan almashadi (kelishini, oʻqiganini), muallif gapidagi feʼl esa butun gapning kesimi boʻlib qoladi. Yana bir usul — nutq feʼliga -ki yuklamasini qoʻshish: aytdiki, u ertaga keladi.

Koʻchirma gapning oʻzlashtirma gapga aylanishi
Koʻchirma gapOʻzlashtirma gap
Akam: “Ertaga Toshkentga ketaman”, — dedi.Akam ertaga Toshkentga ketishini aytdi.
Oʻqituvchi: “Kitobni oʻqidingizmi?” — deb soʻradi.Oʻqituvchi kitobni oʻqigan-oʻqimaganimni soʻradi.
Onam: “Non olib kel”, — dedi.Onam non olib kelishimni aytdi.
Dilnoza: “Men bu kitobni oʻqiganman”, — dedi.Dilnoza aytdiki, u bu kitobni oʻqigan.

Koʻchirmani oʻzlashtirmaga aylantirish qoidalari

1) Qoʻshtirnoq va muallif gapidagi tire olib tashlanadi. 2) Shaxs muallif nuqtai nazariga koʻra oʻzgaradi: soʻzlovchining “men”i “u”ga, “biz” “ular”ga, hikoyachiga qaratilgan “siz” esa “men”ga aylanadi; olmosh bilan birga kesim qoʻshimchasi ham oʻzgaradi. 3) Undalma, undov va kirish soʻzlar tushib qoladi yoki boshqa soʻzlar bilan ifodalanadi. 4) Soʻroq juft shakl (kelgan-kelmaganini) yoki “haqida soʻradi” orqali, buyruq esa “aytdi”, “buyurdi”, “iltimos qildi” feʼllari bilan -ishini shakli orqali beriladi.

Doʻstim menga: “Sizni kutaman”, — dedi → Doʻstim meni kutishini aytdi. Bobom: “Bolalar, ertaga boqqa borasizlar!” — dedi → Bobom bolalarga ertaga boqqa borishlarini aytdi — undalma va undov ohangi tushib qoldi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Oʻzlashtirma gapda qoʻshtirnoqni qoldirish: Akam “ertaga ketishini” aytdi — notoʻgʻri. 2) Shaxsni oʻzgartirmaslik: “Akam ertaga ketishimni aytdi” gapining maʼnosi endi “men ketishim haqida” boʻlib qoladi. 3) Ikki shaklni aralashtirish: “Akam ertaga ketaman aytdi” — notoʻgʻri; yo “Ertaga ketaman”, — dedi, yo ketishini aytdi deyish kerak. 4) Koʻchirma bilan muallif gapi orasidagi vergul va tireni tushirib qoldirish: “Ketaman” dedi — notoʻgʻri.

Oʻzingizni tekshiring

Oʻzingizdan soʻrang: soʻzlar aynan berilganmi (unda bu qoʻshtirnoqdagi koʻchirma gap) yoki qayta aytilganmi (unda qoʻshtirnoq boʻlmaydi)? Bu kimning nuqtai nazari — soʻzlovchinikimi yoki muallifnikimi? Olmoshlar va kesim qoʻshimchalari shu nuqtai nazarga mosmi? Koʻchirma gapda esa tinish belgilarini muallif gapining oʻrniga qarab tekshiring.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Sintaksis nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz birikmasi
  3. §3Gap boʻlaklari
  4. §4Maqsadga koʻra gap turlari
  5. §5Sodda va qoʻshma gap
  6. §6Gapda soʻz tartibi
  7. §7Ega
  8. §8Kesim
  9. §9Toʻldiruvchi
  10. §10Aniqlovchi
  11. §11Hol
  12. §12Uyushiq boʻlaklar
  13. §13Undalma
  14. §14Kirish soʻz va kiritmalar
  15. §15Bir bosh boʻlakli gaplar
  16. §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
  17. §17Bogʻlangan qoʻshma gap
  18. §18Ergashgan qoʻshma gap
  19. §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
  20. §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
  21. §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi