UzLocal

Sintaksis · § 1

Sintaksis nimani oʻrganadi

Sintaksis — grammatikaning soʻzlarning oʻzaro bogʻlanishini, soʻz birikmasi va gaplarning tuzilishi, turlari va vazifalarini oʻrganadigan boʻlimi. Atama yunoncha “tuzilish, birikish” maʼnosidagi soʻzdan olingan. Grammatika ikki qismdan iborat: morfologiya soʻzni alohida olib, uning turkumi va shakllarini tekshiradi, sintaksis esa shu shakllar nutqda qanday ishlatilishini va soʻzlar qanday qilib tugal fikrga aylanishini koʻrsatadi.

Sintaksisning asosiy birliklari

Sintaksis birliklari
BirlikTaʼrifiMisol
Soʻz birikmasiMustaqil soʻzlarning tobe aloqa asosidagi birikmasi; nomlaydi, lekin xabar bermaydiyangi maktab, xat yozmoq
Sodda gapBitta grammatik asosli, tugal fikr bildiradigan gapYangi maktab ochildi.
Qoʻshma gapIkki yoki undan ortiq sodda gapning maʼno va grammatik jihatdan birlashuviYomgʻir tindi, koʻchalar yana gavjum boʻldi.

Gap soʻz va soʻz birikmasidan nimasi bilan farq qiladi

Soʻz va soʻz birikmasi narsa, belgi yoki harakatni faqat nomlaydi. Gap esa xabar beradi, soʻraydi yoki undaydi. Gapning uchta asosiy belgisi bor: tugal fikr, kesimlik (fikrning zamon, shaxs va mayl orqali voqelikka bogʻlanishi) va tugallangan ohang. Shu belgilar boʻlsa, bitta soʻz ham gap boʻla oladi. Masalan, “kuz yomgʻiri”, “shirin olma” — soʻz birikmalari, “Kuz.”, “Olma shirin.” esa gaplar.

Soʻzlar orasidagi sintaktik aloqa

Gapda soʻzlar uch xil aloqaga kirishadi. Teng aloqada soʻzlar bir-biriga tobe boʻlmaydi: ular “va”, “ammo”, “yoki” kabi bogʻlovchilar yoki sanash ohangi bilan birikadi. Tobe aloqada bir soʻz hokim, ikkinchisi tobe boʻladi va hokim soʻzdan soʻroq oladi. Ega bilan kesim oʻrtasidagi aloqa alohida — predikativ aloqa deb ataladi: aynan u gapni hosil qiladi.

Teng aloqa: olma va nok, tez hamda puxta. Tobe aloqa: pishgan olma, bogʻga bormoq. Predikativ aloqa: Olma pishdi.

Sintaktik vositalar

Soʻzlar nima yordamida bogʻlanadi
VositaVazifasiMisol
Kelishik, egalik, shaxs-son qoʻshimchalariSoʻzning gapdagi vazifasini koʻrsatadiOpam kitobni ukamga berdi.
Yordamchi soʻzlar: koʻmakchi, bogʻlovchi, yuklamaAloqani va maʼno nozikliklarini ifodalaydidoʻstim bilan, siz ham
Soʻz tartibiTobe soʻz hokimdan oldin, kesim odatda oxirda turadiqizil olma — Olma qizil.
OhangGap maqsadini va his-hayajonni farqlaydiKeldi. — Keldi? — Keldi!

Soʻzning vazifasini koʻpincha qoʻshimcha belgilagani uchun ikkinchi darajali boʻlaklarning oʻrnini almashtirish mumkin: “Kitobni ukamga berdim” va “Ukamga kitobni berdim” gaplarida faqat maʼno urgʻusi oʻzgaradi. Ammo tobe soʻzni hokim soʻzdan keyinga koʻchirib boʻlmaydi: “qizil olma” birikmasi “olma qizil” shaklida gapga aylanib qoladi. Bu haqda “Gapda soʻz tartibi” darsida batafsil aytilgan.

Sintaksis nimalarni qamraydi

Sintaksis uch qismdan iborat. Soʻz birikmasi sintaksisi birikmalarning turlari va aloqa usullarini oʻrganadi. Sodda gap sintaksisi gap boʻlaklarini, gapning maqsadga koʻra turlarini, uyushiq boʻlaklar, undalma va kirish soʻzlarni qamraydi. Qoʻshma gap sintaksisi bogʻlangan, ergashgan va bogʻlovchisiz qoʻshma gaplarni, shuningdek koʻchirma va oʻzlashtirma gapni tekshiradi. Tinish belgilarining aksariyati gap tuzilishiga tayanadi: vergul, tire yoki ikki nuqta qayerda kerakligini sintaksisni bilmasdan toʻgʻri aniqlab boʻlmaydi.

Tarjimada uchraydigan sintaktik xatolar

Rus yoki ingliz tilidan tarjima qilganda asl matn tuzilishini aynan koʻchirish xatoga olib keladi: kesim gap oʻrtasida qolib ketadi, “kotoriy” soʻzi “qaysiki” bilan beriladi. Oʻzbek tilida kesim gap oxiriga oʻtkaziladi, aniqlovchi ergash gap esa koʻpincha sifatdoshli birikmaga aylantiriladi.

Notoʻgʻri: Men oʻqiyapman kitob. → Toʻgʻri: Men kitob oʻqiyapman. Gʻaliz: Bu kitob, qaysiki men oʻqidim, juda qiziq. → Yaxshiroq: Men oʻqigan kitob juda qiziq.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Sintaksis nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz birikmasi
  3. §3Gap boʻlaklari
  4. §4Maqsadga koʻra gap turlari
  5. §5Sodda va qoʻshma gap
  6. §6Gapda soʻz tartibi
  7. §7Ega
  8. §8Kesim
  9. §9Toʻldiruvchi
  10. §10Aniqlovchi
  11. §11Hol
  12. §12Uyushiq boʻlaklar
  13. §13Undalma
  14. §14Kirish soʻz va kiritmalar
  15. §15Bir bosh boʻlakli gaplar
  16. §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
  17. §17Bogʻlangan qoʻshma gap
  18. §18Ergashgan qoʻshma gap
  19. §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
  20. §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
  21. §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi