UzLocal

Sintaksis · § 15

Bir bosh boʻlakli gaplar

Bir bosh boʻlakli gap — grammatik asosida faqat bitta bosh boʻlak boʻlgan, ikkinchi bosh boʻlak esa na maʼno, na tuzilish jihatidan talab qilinmaydigan sodda gap. Shu bilan u ega ham, kesim ham mavjud boʻlgan ikki bosh boʻlakli gapdan farq qiladi: Qor yogʻdi. Oʻzbek tilida bir bosh boʻlakli gaplar ikki katta guruhga boʻlinadi: bosh boʻlagi kesim boʻlgan egasiz gaplar va bosh boʻlagi narsa yoki hodisani ataydigan ot boʻlgan atov gaplar.

Bir bosh boʻlakli gaplarning turlari

Bir bosh boʻlakli gaplarning besh turi
TuriBelgisiMisol
Shaxsi aniq gapkesim birinchi yoki ikkinchi shaxsda, shaxs qoʻshimchadan ayonErtaga teatrga boramiz.
Shaxsi nomaʼlum gapkesim uchinchi shaxs koʻplikda, ish bajaruvchi nomaʼlum yoki muhim emasEshikni taqillatishdi.
Shaxsi umumlashgan gapish-harakat har qanday shaxsga tegishli; koʻpincha maqol va nasihatlarYetti oʻlchab, bir kes.
Shaxssiz gapish bajaruvchisiz harakat yoki holat; bajaruvchini qoʻyib boʻlmaydiBu haqda koʻp gapirildi.
Atov gapbosh kelishikdagi ot narsa yoki hodisani ataydiKuz. Sokin oqshom.

Shaxsi aniq gaplar

Shaxsi aniq gapda ish bajaruvchi soʻzlovchi yoki tinglovchi boʻladi va bu kesimdagi shaxs-son qoʻshimchasidan ayon boʻlib turadi, shuning uchun ega kerak boʻlmaydi. Bunday gaplar oʻzbek tilida juda keng qoʻllanadi: birinchi va ikkinchi shaxsda olmosh ega odatda tushirib qoldiriladi, buyruq maylida esa deyarli ishlatilmaydi. Egani qoʻshish mumkin, maʼno oʻzgarmaydi — faqat shaxsga urgʻu beriladi.

Kitobni vaqtida qaytaring. · Vatanimizni sevamiz. · Xatingni oldim. — ‑dim qoʻshimchasi birinchi shaxsni koʻrsatadi.

Shaxsi nomaʼlum va shaxsi umumlashgan gaplar

Shaxsi nomaʼlum gapda ish-harakatni kimlardir bajaradi, lekin aniq kim ekani nomaʼlum yoki ahamiyatsiz; diqqat harakatning oʻziga qaratiladi. Kesim uchinchi shaxs koʻplik shaklida boʻladi. Shaxsi umumlashgan gapda ish-harakat har qanday kishiga taalluqli boʻladi: maqollar, nasihatlar, umumiy haqiqatlar shunday tuziladi; kesim koʻpincha ikkinchi shaxs birlikda keladi.

Menga idoradan qoʻngʻiroq qilishdi. · Bu haqda gazetada yozishdi. — shaxsi nomaʼlum. · Koʻrpangga qarab oyoq uzat. — shaxsi umumlashgan.

Shaxssiz gaplar

Shaxssiz gaplarda kesimning ifodalanishi
Kesim shakliMisol
Egasiz majhul nisbatdagi feʼlLoyiha ustida uch oy ishlandi.
Harakat nomi + kerak, lozim, zarur, mumkinDarsga kechikmaslik kerak. · Bu yerda surat olish mumkin emas.
Shart maylidagi feʼl + boʻladiBu yerdan oʻtsa boʻladi.

Atov gaplar

Atov gap narsa yoki hodisani ataydi va uning hozir mavjudligini bildiradi. Bosh boʻlagi bosh kelishikdagi ot boʻlib, uning aniqlovchilari ham boʻlishi mumkin. Bunday gaplar tasvirlar, hikoya boshlanishi, remarkalar va kundalik yozuvlari uchun xos. Agar zamon shakli paydo boʻlsa (Kuz edi.), gap atov gap hisoblanmaydi. Atov gapni “Ha”, “Rahmat” kabi soʻz-gaplar bilan adashtirmang: ular boʻlaklarga umuman ajralmaydi.

Toshkent. Kuzning ilk kuni. · Tong. Musaffo osmon.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzingizni tekshirish

1) Majlis oʻtkazildi — shaxssiz gap emas: unda “majlis” ega bor, gap ikki bosh boʻlakli. 2) Shaxsi aniq gapni toʻliqsiz gap bilan adashtirmang: birinchisida shaxs hech qanday kontekstsiz qoʻshimchadan ayon boʻladi, ikkinchisida tushib qolgan boʻlak qoʻshni gapdan tiklanadi (“Toʻliq va toʻliqsiz gaplar” darsiga qarang). 3) Tahlil tartibi: kesimni toping va ega bor-yoʻqligini tekshiring; ega boʻlmasa va shaxs birinchi yoki ikkinchi shaxs qoʻshimchasidan ayon boʻlsa — shaxsi aniq; uchinchi shaxs koʻplikda, bajaruvchi nomaʼlum boʻlsa — shaxsi nomaʼlum; umumiy haqiqat boʻlsa — shaxsi umumlashgan; bajaruvchini qoʻyib boʻlmasa — shaxssiz; faqat atovchi ot boʻlsa — atov gap.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Sintaksis nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz birikmasi
  3. §3Gap boʻlaklari
  4. §4Maqsadga koʻra gap turlari
  5. §5Sodda va qoʻshma gap
  6. §6Gapda soʻz tartibi
  7. §7Ega
  8. §8Kesim
  9. §9Toʻldiruvchi
  10. §10Aniqlovchi
  11. §11Hol
  12. §12Uyushiq boʻlaklar
  13. §13Undalma
  14. §14Kirish soʻz va kiritmalar
  15. §15Bir bosh boʻlakli gaplar
  16. §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
  17. §17Bogʻlangan qoʻshma gap
  18. §18Ergashgan qoʻshma gap
  19. §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
  20. §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
  21. §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi