Sintaksis · § 15
Bir bosh boʻlakli gaplar
Bir bosh boʻlakli gap — grammatik asosida faqat bitta bosh boʻlak boʻlgan, ikkinchi bosh boʻlak esa na maʼno, na tuzilish jihatidan talab qilinmaydigan sodda gap. Shu bilan u ega ham, kesim ham mavjud boʻlgan ikki bosh boʻlakli gapdan farq qiladi: Qor yogʻdi. Oʻzbek tilida bir bosh boʻlakli gaplar ikki katta guruhga boʻlinadi: bosh boʻlagi kesim boʻlgan egasiz gaplar va bosh boʻlagi narsa yoki hodisani ataydigan ot boʻlgan atov gaplar.
Bir bosh boʻlakli gaplarning turlari
| Turi | Belgisi | Misol |
|---|---|---|
| Shaxsi aniq gap | kesim birinchi yoki ikkinchi shaxsda, shaxs qoʻshimchadan ayon | Ertaga teatrga boramiz. |
| Shaxsi nomaʼlum gap | kesim uchinchi shaxs koʻplikda, ish bajaruvchi nomaʼlum yoki muhim emas | Eshikni taqillatishdi. |
| Shaxsi umumlashgan gap | ish-harakat har qanday shaxsga tegishli; koʻpincha maqol va nasihatlar | Yetti oʻlchab, bir kes. |
| Shaxssiz gap | ish bajaruvchisiz harakat yoki holat; bajaruvchini qoʻyib boʻlmaydi | Bu haqda koʻp gapirildi. |
| Atov gap | bosh kelishikdagi ot narsa yoki hodisani ataydi | Kuz. Sokin oqshom. |
Shaxsi aniq gaplar
Shaxsi aniq gapda ish bajaruvchi soʻzlovchi yoki tinglovchi boʻladi va bu kesimdagi shaxs-son qoʻshimchasidan ayon boʻlib turadi, shuning uchun ega kerak boʻlmaydi. Bunday gaplar oʻzbek tilida juda keng qoʻllanadi: birinchi va ikkinchi shaxsda olmosh ega odatda tushirib qoldiriladi, buyruq maylida esa deyarli ishlatilmaydi. Egani qoʻshish mumkin, maʼno oʻzgarmaydi — faqat shaxsga urgʻu beriladi.
Kitobni vaqtida qaytaring. · Vatanimizni sevamiz. · Xatingni oldim. — ‑dim qoʻshimchasi birinchi shaxsni koʻrsatadi.
Shaxsi nomaʼlum va shaxsi umumlashgan gaplar
Shaxsi nomaʼlum gapda ish-harakatni kimlardir bajaradi, lekin aniq kim ekani nomaʼlum yoki ahamiyatsiz; diqqat harakatning oʻziga qaratiladi. Kesim uchinchi shaxs koʻplik shaklida boʻladi. Shaxsi umumlashgan gapda ish-harakat har qanday kishiga taalluqli boʻladi: maqollar, nasihatlar, umumiy haqiqatlar shunday tuziladi; kesim koʻpincha ikkinchi shaxs birlikda keladi.
Menga idoradan qoʻngʻiroq qilishdi. · Bu haqda gazetada yozishdi. — shaxsi nomaʼlum. · Koʻrpangga qarab oyoq uzat. — shaxsi umumlashgan.
Shaxssiz gaplar
| Kesim shakli | Misol |
|---|---|
| Egasiz majhul nisbatdagi feʼl | Loyiha ustida uch oy ishlandi. |
| Harakat nomi + kerak, lozim, zarur, mumkin | Darsga kechikmaslik kerak. · Bu yerda surat olish mumkin emas. |
| Shart maylidagi feʼl + boʻladi | Bu yerdan oʻtsa boʻladi. |
Atov gaplar
Atov gap narsa yoki hodisani ataydi va uning hozir mavjudligini bildiradi. Bosh boʻlagi bosh kelishikdagi ot boʻlib, uning aniqlovchilari ham boʻlishi mumkin. Bunday gaplar tasvirlar, hikoya boshlanishi, remarkalar va kundalik yozuvlari uchun xos. Agar zamon shakli paydo boʻlsa (Kuz edi.), gap atov gap hisoblanmaydi. Atov gapni “Ha”, “Rahmat” kabi soʻz-gaplar bilan adashtirmang: ular boʻlaklarga umuman ajralmaydi.
Toshkent. Kuzning ilk kuni. · Tong. Musaffo osmon.
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzingizni tekshirish
1) Majlis oʻtkazildi — shaxssiz gap emas: unda “majlis” ega bor, gap ikki bosh boʻlakli. 2) Shaxsi aniq gapni toʻliqsiz gap bilan adashtirmang: birinchisida shaxs hech qanday kontekstsiz qoʻshimchadan ayon boʻladi, ikkinchisida tushib qolgan boʻlak qoʻshni gapdan tiklanadi (“Toʻliq va toʻliqsiz gaplar” darsiga qarang). 3) Tahlil tartibi: kesimni toping va ega bor-yoʻqligini tekshiring; ega boʻlmasa va shaxs birinchi yoki ikkinchi shaxs qoʻshimchasidan ayon boʻlsa — shaxsi aniq; uchinchi shaxs koʻplikda, bajaruvchi nomaʼlum boʻlsa — shaxsi nomaʼlum; umumiy haqiqat boʻlsa — shaxsi umumlashgan; bajaruvchini qoʻyib boʻlmasa — shaxssiz; faqat atovchi ot boʻlsa — atov gap.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
