UzLocal

Sintaksis · § 16

Toʻliq va toʻliqsiz gaplar

Toʻliq gap — maʼno va tuzilish uchun zarur boʻlgan barcha boʻlaklari ishtirok etgan gap. Toʻliqsiz gap — biror boʻlagi (ega, kesim, toʻldiruvchi, hol va boshqalar) aytilmagan, lekin oldingi gapdan, suhbatdoshning savolidan yoki vaziyatdan oson tiklanadigan gap. Toʻliqsiz gaplar nutqni takrordan xalos qiladi, shuning uchun ayniqsa dialogda va bir xil qismli qoʻshma gaplarda koʻp uchraydi.

— Qachon qaytasiz? — Ertaga. · — Bu romanni kim yozgan? — Abdulla Qodiriy.

Toʻliqsiz gaplarning turlari

Tushib qolgan boʻlak qayerdan tiklanadi
TuriIzohMisol
Kontekstualboʻlak matndagi qoʻshni qismdan tiklanadiMen choy ichdim, ukam — sharbat.
Dialogikjavob suhbatdoshning savoliga tayanadi— Qayerga ketyapsiz? — Bozorga.
Vaziyatga bogʻliqtushib qolgan boʻlak matndan emas, vaziyatdan anglashiladi(bozorda) Ikki kilo olma. — “bering” soʻzi tushib qolgan
Elliptikkesim tushib qolgan, lekin gapning tuzilishidan ayon; chaqiriq va sarlavhalarda koʻpHamma — maydonga! · Poytaxtda — yangi bogʻ.

Toʻliqsiz gapda qaysi boʻlaklar tushib qoladi

Har qanday boʻlak — bosh boʻlak ham, ikkinchi darajali boʻlak ham — baʼzan esa bir necha boʻlak birdaniga tushib qolishi mumkin. Muhimi, qolgan soʻzlar tushib qolgan soʻz talab qiladigan shaklni saqlaydi: javobdagi kelishik qoʻshimchasi aytilmagan feʼlga ishora qilib turadi.

Toʻliqsiz javoblar va ularning toʻliq shakli
SavolToʻliqsiz javobNima tushib qolganToʻliq gap
Kitobni kim oldi?Nodira.kesim va toʻldiruvchiKitobni Nodira oldi.
Qayerga ketyapsiz?Bozorga.ega va kesimMen bozorga ketyapman.
Toshkentga qachon keldingiz?Kecha keldim.oʻrin holi “Toshkentga”Toshkentga kecha keldim.
Kimga qoʻngʻiroq qildingiz?Onamga.kesim; ‑ga qoʻshimchasi saqlanganOnamga qoʻngʻiroq qildim.

Tushib qolgan boʻlak oʻrnida tire

Qoʻshma gap qismida yoki parallel tuzilishda yonma-yon aytilgan kesim tushirib qoldirilsa va uning oʻrnida pauza qilinsa, tire qoʻyiladi. Elliptik chaqiriq va sarlavhalarda ham shunday. Dialogdagi qisqa javoblarning ichida tire kerak emas: u faqat har bir javob boshida qoʻyiladi.

Hasan tarixni oʻrgandi, Husan — adabiyotni. · Biri kitob oʻqidi, boshqasi — gazeta.

Toʻliqsizmi yoki bir bosh boʻlaklimi?

Ertaga kelaman — toʻliq, bir bosh boʻlakli gap: ega kerak emas, shaxs ‑man qoʻshimchasidan ayon va gap kontekstsiz ham tushunarli. — Kim keladi? — Men. — bu yerdagi “Men” javobi toʻliqsiz: savolsiz uni tushunib boʻlmaydi, “kelaman” kesimi tushib qolgan. Tekshirish oddiy: gap oʻzicha tushunarli boʻlsa, u toʻliq (bir bosh boʻlakli boʻlishi ham mumkin); maʼnosi faqat qoʻshni gap yoki vaziyatga tayansa, u toʻliqsiz. Bir bosh boʻlakli gaplar haqida alohida darsda oʻqing.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Faqat barcha qismlarga mos keladigan soʻzni tushirib qoldirish mumkin. Akam mashina haydaydi, opam — pianino. — notoʻgʻri: “haydaydi” feʼli “pianino” soʻziga mos kelmaydi; toʻgʻrisi: Akam mashina haydaydi, opam pianino chaladi. 2) Javobda tushib qolgan feʼl talab qiladigan kelishikni saqlang: “Kimga qoʻngʻiroq qildingiz?” savoliga “Onam” emas, “Onamga” deb javob beriladi. Rus tilidan dialog tarjima qilishda bu xato koʻp uchraydi. 3) Rasmiy matn, yoʻriqnoma va shartnomalarda tushirib qoldirilgan boʻlak ikki xil tushunilishi mumkin boʻlsa, toʻliqsiz gapni ishlatmang.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Sintaksis nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz birikmasi
  3. §3Gap boʻlaklari
  4. §4Maqsadga koʻra gap turlari
  5. §5Sodda va qoʻshma gap
  6. §6Gapda soʻz tartibi
  7. §7Ega
  8. §8Kesim
  9. §9Toʻldiruvchi
  10. §10Aniqlovchi
  11. §11Hol
  12. §12Uyushiq boʻlaklar
  13. §13Undalma
  14. §14Kirish soʻz va kiritmalar
  15. §15Bir bosh boʻlakli gaplar
  16. §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
  17. §17Bogʻlangan qoʻshma gap
  18. §18Ergashgan qoʻshma gap
  19. §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
  20. §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
  21. §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi