Sintaksis · § 2
Soʻz birikmasi
Soʻz birikmasi — ikki yoki undan ortiq mustaqil soʻzning tobe aloqa asosida birikib, bir tushunchani aniqroq ifodalashidir. Birikmada bir soʻz hokim (asosiy), ikkinchisi tobe (izohlovchi) boʻladi: tobe soʻz hokim soʻz anglatgan narsa, belgi yoki harakatni aniqlashtiradi. Soʻz birikmasi ham soʻz kabi faqat nomlaydi, tugal fikr bildirmaydi — u gap quriladigan materialdir.
Hokim va tobe soʻzni qanday topish mumkin
Soʻroq hokim soʻzdan tobe soʻzga beriladi: qanday olma? — shirin olma. Oʻzbek tilida tobe soʻz deyarli hamisha hokim soʻzdan oldin turadi. Birikma qismlari gap boʻlaklari nomi bilan ataladi: aniqlovchi va aniqlanmish, toʻldiruvchi va toʻldirilmish, hol va hollanmish.
yangi uy — qanday uy?; uch kitob — nechta kitob?; maktabga bormoq — qayerga bormoq?; xatni oʻqimoq — nimani oʻqimoq?; sekin gapirmoq — qanday gapirmoq?
Hokim soʻzga koʻra turlari
| Turi | Hokim soʻz | Misollar |
|---|---|---|
| Otli birikma | ot, sifat, son, olmosh | shirin olma, maktab hovlisi, hammadan kuchli |
| Feʼlli birikma | feʼl, shu jumladan sifatdosh, ravishdosh, harakat nomi | xat yozmoq, tez yurgan, uyga qaytib |
Tobe aloqa usullari: moslashuv, boshqaruv, bitishuv
Tobe soʻz hokim soʻzga uch usulda bogʻlanadi. Moslashuvda hokim soʻz tobe soʻzning shaxs-sonini takrorlaydi: oʻzbek tilida bu, asosan, qaratqichli birikmada kuzatiladi (mening ukam, sizning uyingiz). Boshqaruvda hokim soʻz tobe soʻzning muayyan kelishikda yoki koʻmakchi bilan kelishini talab qiladi. Bitishuvda tobe soʻz hech qanday qoʻshimcha olmaydi va hokim soʻzga faqat oʻrni va maʼnosi bilan bogʻlanadi.
| Usul | Vosita | Misollar |
|---|---|---|
| Moslashuv | -ning + shu shaxsdagi egalik qoʻshimchasi | mening daftarim, bizning mahallamiz, ularning fikri |
| Boshqaruv | kelishik qoʻshimchasi yoki koʻmakchi | kitobni oʻqimoq, onamga aytmoq, doʻstdan soʻramoq, akam bilan gaplashmoq |
| Bitishuv | qoʻshimchasiz, faqat tartib va maʼno | qizil gul, besh bola, tez yurmoq, kulib gapirmoq |
Qaratqichli birikma: belgili va belgisiz
Qaratqichli birikmada tobe soʻz qaratqich kelishigida, hokim soʻz egalik qoʻshimchasi bilan keladi. Agar “-ning” qoʻshimchasi ochiq ifodalansa, birikma belgili boʻladi va aniq shaxs yoki narsaga tegishlilikni bildiradi: oʻquvchining daftari. Agar “-ning” tushib qolsa, birikma belgisiz boʻladi va koʻproq tur yoki umumiy aloqani koʻrsatadi: maktab hovlisi, Toshkent metrosi, qovun urugʻi. Belgisiz birikmada ham egalik qoʻshimchasi saqlanadi.
Soʻz birikmasi hisoblanmaydigan qoʻshilmalar
Ega bilan kesimning birikishi (Qush uchdi) — gap, soʻz birikmasi emas. Uyushiq boʻlaklar (ota va ona) teng aloqada boʻlgani uchun birikma hosil qilmaydi. Mustaqil soʻz va koʻmakchi (doʻstim uchun, uy tomon) bitta gap boʻlagi hisoblanadi. Qoʻshma soʻzlar va frazeologizmlar (temir yoʻl, quloq solmoq), koʻmakchi feʼlli shakllar (oʻqib chiqmoq, yozib qoʻymoq) ham bir lugʻaviy birlik sifatida qaraladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Notoʻgʻri: sizga kutyapmiz → Toʻgʻri: sizni kutyapmiz. Notoʻgʻri: kitobni haqida → Toʻgʻri: kitob haqida. Notoʻgʻri: doʻstimga uchrashdim → Toʻgʻri: doʻstim bilan uchrashdim. Notoʻgʻri: mening kitobing → Toʻgʻri: mening kitobim. Notoʻgʻri: maktab hovli → Toʻgʻri: maktab hovlisi.
Oʻzingizni tekshiring: gapdan birikmalarni ajratishda har bir tobe soʻz uchun hokim soʻzni toping va undan soʻroq bering. “Ukam yangi kitobni qiziqib oʻqidi” gapida uchta birikma bor: yangi kitob (bitishuv), kitobni oʻqidi (boshqaruv), qiziqib oʻqidi (bitishuv). “Ukam oʻqidi” esa birikma emas, balki gapning grammatik asosidir.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
