UzLocal

Sintaksis · § 2

Soʻz birikmasi

Soʻz birikmasi — ikki yoki undan ortiq mustaqil soʻzning tobe aloqa asosida birikib, bir tushunchani aniqroq ifodalashidir. Birikmada bir soʻz hokim (asosiy), ikkinchisi tobe (izohlovchi) boʻladi: tobe soʻz hokim soʻz anglatgan narsa, belgi yoki harakatni aniqlashtiradi. Soʻz birikmasi ham soʻz kabi faqat nomlaydi, tugal fikr bildirmaydi — u gap quriladigan materialdir.

Hokim va tobe soʻzni qanday topish mumkin

Soʻroq hokim soʻzdan tobe soʻzga beriladi: qanday olma? — shirin olma. Oʻzbek tilida tobe soʻz deyarli hamisha hokim soʻzdan oldin turadi. Birikma qismlari gap boʻlaklari nomi bilan ataladi: aniqlovchi va aniqlanmish, toʻldiruvchi va toʻldirilmish, hol va hollanmish.

yangi uy — qanday uy?; uch kitob — nechta kitob?; maktabga bormoq — qayerga bormoq?; xatni oʻqimoq — nimani oʻqimoq?; sekin gapirmoq — qanday gapirmoq?

Hokim soʻzga koʻra turlari

Otli va feʼlli birikmalar
TuriHokim soʻzMisollar
Otli birikmaot, sifat, son, olmoshshirin olma, maktab hovlisi, hammadan kuchli
Feʼlli birikmafeʼl, shu jumladan sifatdosh, ravishdosh, harakat nomixat yozmoq, tez yurgan, uyga qaytib

Tobe aloqa usullari: moslashuv, boshqaruv, bitishuv

Tobe soʻz hokim soʻzga uch usulda bogʻlanadi. Moslashuvda hokim soʻz tobe soʻzning shaxs-sonini takrorlaydi: oʻzbek tilida bu, asosan, qaratqichli birikmada kuzatiladi (mening ukam, sizning uyingiz). Boshqaruvda hokim soʻz tobe soʻzning muayyan kelishikda yoki koʻmakchi bilan kelishini talab qiladi. Bitishuvda tobe soʻz hech qanday qoʻshimcha olmaydi va hokim soʻzga faqat oʻrni va maʼnosi bilan bogʻlanadi.

Birikmadagi aloqa usullari
UsulVositaMisollar
Moslashuv-ning + shu shaxsdagi egalik qoʻshimchasimening daftarim, bizning mahallamiz, ularning fikri
Boshqaruvkelishik qoʻshimchasi yoki koʻmakchikitobni oʻqimoq, onamga aytmoq, doʻstdan soʻramoq, akam bilan gaplashmoq
Bitishuvqoʻshimchasiz, faqat tartib va maʼnoqizil gul, besh bola, tez yurmoq, kulib gapirmoq

Qaratqichli birikma: belgili va belgisiz

Qaratqichli birikmada tobe soʻz qaratqich kelishigida, hokim soʻz egalik qoʻshimchasi bilan keladi. Agar “-ning” qoʻshimchasi ochiq ifodalansa, birikma belgili boʻladi va aniq shaxs yoki narsaga tegishlilikni bildiradi: oʻquvchining daftari. Agar “-ning” tushib qolsa, birikma belgisiz boʻladi va koʻproq tur yoki umumiy aloqani koʻrsatadi: maktab hovlisi, Toshkent metrosi, qovun urugʻi. Belgisiz birikmada ham egalik qoʻshimchasi saqlanadi.

Soʻz birikmasi hisoblanmaydigan qoʻshilmalar

Ega bilan kesimning birikishi (Qush uchdi) — gap, soʻz birikmasi emas. Uyushiq boʻlaklar (ota va ona) teng aloqada boʻlgani uchun birikma hosil qilmaydi. Mustaqil soʻz va koʻmakchi (doʻstim uchun, uy tomon) bitta gap boʻlagi hisoblanadi. Qoʻshma soʻzlar va frazeologizmlar (temir yoʻl, quloq solmoq), koʻmakchi feʼlli shakllar (oʻqib chiqmoq, yozib qoʻymoq) ham bir lugʻaviy birlik sifatida qaraladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Notoʻgʻri: sizga kutyapmiz → Toʻgʻri: sizni kutyapmiz. Notoʻgʻri: kitobni haqida → Toʻgʻri: kitob haqida. Notoʻgʻri: doʻstimga uchrashdim → Toʻgʻri: doʻstim bilan uchrashdim. Notoʻgʻri: mening kitobing → Toʻgʻri: mening kitobim. Notoʻgʻri: maktab hovli → Toʻgʻri: maktab hovlisi.

Oʻzingizni tekshiring: gapdan birikmalarni ajratishda har bir tobe soʻz uchun hokim soʻzni toping va undan soʻroq bering. “Ukam yangi kitobni qiziqib oʻqidi” gapida uchta birikma bor: yangi kitob (bitishuv), kitobni oʻqidi (boshqaruv), qiziqib oʻqidi (bitishuv). “Ukam oʻqidi” esa birikma emas, balki gapning grammatik asosidir.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Sintaksis nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz birikmasi
  3. §3Gap boʻlaklari
  4. §4Maqsadga koʻra gap turlari
  5. §5Sodda va qoʻshma gap
  6. §6Gapda soʻz tartibi
  7. §7Ega
  8. §8Kesim
  9. §9Toʻldiruvchi
  10. §10Aniqlovchi
  11. §11Hol
  12. §12Uyushiq boʻlaklar
  13. §13Undalma
  14. §14Kirish soʻz va kiritmalar
  15. §15Bir bosh boʻlakli gaplar
  16. §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
  17. §17Bogʻlangan qoʻshma gap
  18. §18Ergashgan qoʻshma gap
  19. §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
  20. §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
  21. §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi