Sintaksis · § 14
Kirish soʻz va kiritmalar
Kirish soʻz — soʻzlovchining oʻzi aytayotgan fikrga munosabatini bildiradigan soʻz yoki birikma: u ishonch yoki gumonni, quvonch yoki afsusni ifodalaydi, xabar manbaini yoki fikrlar tartibini koʻrsatadi. Kirish soʻz gap boʻlaklari bilan grammatik bogʻlanmaydi, unga savol berib boʻlmaydi va u gap boʻlagi hisoblanmaydi. Bu vazifada butun gap kelsa, u kirish gap deyiladi. Ularga yaqin hodisa — kiritma: u soʻzlovchining munosabatini emas, balki fikrga qoʻshimcha izohni bildiradi.
Albatta, biz sizga yordam beramiz. · Bugun, ehtimol, yomgʻir yogʻadi. · Afsuski, poyezd kechikdi.
Kirish soʻzlarning maʼno turlari
| Maʼnosi | Kirish soʻzlar | Misol |
|---|---|---|
| Ishonch, qatʼiylik | albatta, shubhasiz, darhaqiqat, tabiiyki | Shubhasiz, bu yil hosil moʻl boʻladi. |
| Gumon, taxmin | ehtimol, balki, shekilli, chamasi, aftidan | U uyga ketgan, shekilli. |
| His-hayajon, baho | afsuski, xayriyatki, baxtga qarshi, baxtimizga | Xayriyatki, hech kim jarohatlanmadi. |
| Fikr manbai | menimcha, sizningcha, uning fikricha, aytishlaricha | Menimcha, bu yechim toʻgʻri. |
| Fikr tartibi va bogʻlanishi | birinchidan, ikkinchidan, demak, xullas, masalan, aksincha | Demak, reja oʻzgarmaydi. |
| Diqqatni tortish | bilasizmi, qarang, aytgandek | Aytgandek, ertaga yigʻilish bor. |
Koʻpgina kirish soʻzlar kelib chiqishi jihatidan boshqa turkumdagi soʻzlarning shakllaridir: ularda ‑cha (menimcha), ‑ki (afsuski), ‑dan (birinchidan) qoʻshimchalari koʻp uchraydi. Modal soʻzlarning soʻz turkumi sifatidagi xususiyatlari morfologiya boʻlimidagi “Undov, taqlid va modal soʻzlar” darsida berilgan.
Kirish birikma va kirish gaplar
Kirish soʻz vazifasida soʻz birikmasi (kirish birikma) yoki oʻz kesimiga ega boʻlgan gap (kirish gap) ham kela oladi. Ularda ham tinish belgilari kirish soʻzdagi kabi qoʻyiladi.
Bir soʻz bilan aytganda, loyiha muvaffaqiyatli yakunlandi. · Toʻgʻrisini aytganda, men bu kitobni hali oʻqimaganman. · Rostini aytsam, bu reja menga yoqmadi. — kirish gap.
Kirish soʻzmi yoki gap boʻlagi?
Ayni bir soʻz goh kirish soʻz, goh gap boʻlagi boʻlib keladi. Tekshirish yoʻli: kirish soʻzni olib tashlasa, gapning tuzilishi buzilmaydi, unga savol berilmaydi va u pauza bilan aytiladi. Agar soʻzga savol berilsa yoki u kesim vazifasida kelsa, u gap boʻlagidir va vergul bilan ajratilmaydi.
Toʻgʻri, biz kechikdik. — kirish soʻz. · Bu gap toʻgʻri. — “toʻgʻri” kesim. · Albatta, kelaman. — kirish soʻz. · Ertaga albatta keling. — hol, vergulsiz. · Balki, u ertaga kelar. — kirish soʻz. · U oʻqituvchi emas, balki shifokor. — “balki” bogʻlovchi, undan keyin vergul qoʻyilmaydi.
Kiritmalar
Kiritma — gapdagi fikrga qoʻshimcha izoh, aniqlik, sana yoki havola kiritadigan soʻz, birikma yoki gap. Kiritma asosiy qismga nisbatan tezroq va pastroq ohangda aytiladi hamda qavs yoki ikki tomonidan tire bilan ajratiladi. Kirish soʻzdan farqli ravishda, kiritma gap boshida kelmaydi.
Alisher Navoiy (1441–1501) buyuk shoir va mutafakkirdir. · Hisobot (ilovaga qarang) juma kuni topshiriladi. · Shahrimizdagi eng qadimiy bino — u oʻn beshinchi asrda qurilgan — hozir muzeyga aylantirilgan.
Tinish belgilari va koʻp uchraydigan xatolar
Kirish soʻz, kirish birikma va kirish gap vergul bilan ajratiladi: gap boshida kelsa, undan keyin; oʻrtasida kelsa, ikki tomonidan; oxirida kelsa, undan oldin vergul qoʻyiladi. Koʻp uchraydigan xatolar: vergulning tushib qolishi (Afsuski poyezd kechikdi — notoʻgʻri); kirish soʻz boʻlmagan bogʻlovchidan keyin vergul qoʻyish (Ammo, u kelmadi — notoʻgʻri; toʻgʻrisi: Ammo u kelmadi). Bogʻlovchidan keyin kirish soʻz kelsa, faqat kirish soʻz ajratiladi: Lekin, afsuski, u kelmadi. Vergul, qavs va tire haqida batafsil tinish belgilari boʻlimida oʻqing.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Sintaksis nimani oʻrganadi
- §2Soʻz birikmasi
- §3Gap boʻlaklari
- §4Maqsadga koʻra gap turlari
- §5Sodda va qoʻshma gap
- §6Gapda soʻz tartibi
- §7Ega
- §8Kesim
- §9Toʻldiruvchi
- §10Aniqlovchi
- §11Hol
- §12Uyushiq boʻlaklar
- §13Undalma
- §14Kirish soʻz va kiritmalar
- §15Bir bosh boʻlakli gaplar
- §16Toʻliq va toʻliqsiz gaplar
- §17Bogʻlangan qoʻshma gap
- §18Ergashgan qoʻshma gap
- §19Bogʻlovchisiz qoʻshma gap
- §20Koʻchirma va oʻzlashtirma gap
- §21Sintaktik tahlil: gapni tahlil qilish tartibi
