UzLocal

Fonetika · § 23

Fonetik transkripsiya

Fonetik transkripsiya — har bir belgiga aynan bitta tovush mos keladigan, soʻz yozilishiga qarab emas, talaffuz qilinishiga qarab qayd etiladigan yozuv usuli. Transkripsiya kvadrat qavsga olinadi: “kitob” [kitop]. U oddiy yozuvda koʻrinmaydigan hodisalarni koʻrsatadi: undoshlarning jarangsizlanishi va jaranglashuvi, qoʻshni tovushlarning bir-biriga oʻxshashi, unlining choʻziqligi va urgʻuning oʻrni.

Transkripsiya nima uchun kerak

Oʻzbek imlosi asosan morfologik tamoyilga tayanadi: oʻzak va qoʻshimcha muayyan soʻzda qanday eshitilishidan qatʼi nazar bir xil yoziladi. Shuning uchun [ketti] eshitilsa ham, “ketdi” deb yoziladi. Bundan tashqari, harf va tovush birma-bir mos kelmaydi: “j” ikki tovushni ([dj] va [j]), “yo”, “yu”, “ya” va soʻz boshidagi “ye” ikkitadan tovushni, “ng” birikmasi esa bitta tovushni bildiradi. Transkripsiyadan lugʻat va darslik tuzuvchilar, jonli nutqni yozib oladigan shevashunoslar, talaffuz oʻqituvchilari, diktorlar hamda ovoz berish uchun matn tayyorlaydigan tarjimonlar foydalanadi.

Yozish qoidalari

Transkripsiyaning asosiy belgilari va qoidalari
Qoida yoki belgiNimani bildiradiMisol
[ ]fonetik yozuvning chegarasibarg [bark]
unli ustidagi urgʻu belgisiurgʻuli boʻgʻinotalar [otalár]
unlidan keyin ikki nuqtaunlining choʻziqligimaʼno [ma:no]
bir tovush — bir belgi“ng” bitta [ң] belgisi bilan beriladitong [toң]
ikki tovushli harflar ochib yoziladi“yo”, “yu”, “ya”, soʻz boshidagi “ye”yoz [yoz], yer [yer]
fonetik soʻz qoʻshib yoziladiyordamchi va zich bogʻlangan soʻzlaroʻn bir [oʻmbir]

Transkripsiyada bosh harf va tinish belgilari ishlatilmaydi (ilmiy yozuvlardagi pauza belgilari bundan mustasno). Oʻzbek tili uchun odatda kirill yoki lotin yozuviga asoslangan, qoʻshimcha belgilar bilan boyitilgan transkripsiya qoʻllanadi. Xalqaro fonetik alifboda (XFA) har bir tovushning, jumladan “q”, “gʻ”, “x”, “sh”, “ng” ning oʻz maxsus belgisi bor; tarjimon XFA bilan ingliz va boshqa xorijiy tillar lugʻatlarida duch keladi.

Yozilishdan talaffuzga

Oʻzbekcha soʻzlar transkripsiyasiga misollar
YozilishiTranskripsiyasiNima aks etgan
kitob[kitóp]soʻz oxirida “b” ning jarangsizlanishi, urgʻu oxirgi boʻgʻinda
Ahmad[ahmat]soʻz oxirida “d” ning jarangsizlanishi
ketdi[ketti]jarangsiz “t” dan keyin “d” [t] kabi eshitiladi
tuzsiz[tussiz]“s” oldida “z” jarangsizlanadi
shanba[shamba]“b” oldida “n” [m] ga oʻtadi
yozuvchi[yozuvchi]“yo” harfi — ikki tovush
kelma[kélma]urgʻu inkor -ma oldidagi boʻgʻinga tushadi

Oʻn bir kishi ketdi. — [oʻmbir kishi ketti]. Tongda yozuvchi keldi. — [toңda yozuvchi keldi].

Transkripsiya, transliteratsiya va imlo

Bu tushunchalar koʻpincha aralashtiriladi. Imlo soʻzning yagona, barqaror yozilishini mustahkamlaydi. Transliteratsiya bir yozuvning harflarini boshqa yozuv harflari bilan almashtiradi: matnni oʻzbek kirill yozuvidan lotin yozuviga oʻgirish transliteratsiyadir, bunda tovushlar hisobga olinmaydi. Amaliy transkripsiya xorijiy ism va nomlarni boshqa til harflari bilan talaffuziga qarab beradi: ingliz adibi nomi oʻzbekcha “Shekspir” deb yoziladi, “Toshkent” esa rus va ingliz tillarida anʼanaviy ravishda “a” bilan beriladi. Fonetik transkripsiya — talaffuzning qavs ichidagi ilmiy yozuvi, oddiy matnda u ishlatilmaydi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Qavs ichida talaffuz oʻrniga yozilishni berish: [kitop] oʻrniga [kitob]. “Yo”, “yu”, “ya” ni ochmay qoldirish: [yoz] oʻrniga [yoz]. Transkripsiyani oddiy matnga koʻchirish: inshodagi “kitop”, “ketti” — imlo xatosi. Transliteratsiyani transkripsiya deb hisoblash. Qavsni unutish — bunda yozilish qayerda-yu, talaffuz qayerda ekanligi tushunarsiz boʻlib qoladi.

Oʻzingizni tekshiring

Transkripsiya qiling: “yurak”, “yonbosh”, “aytdi”, “barg”. Javob: [yurak], [yombosh], [aytti], [bark].

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi