Fonetika · § 23
Fonetik transkripsiya
Fonetik transkripsiya — har bir belgiga aynan bitta tovush mos keladigan, soʻz yozilishiga qarab emas, talaffuz qilinishiga qarab qayd etiladigan yozuv usuli. Transkripsiya kvadrat qavsga olinadi: “kitob” [kitop]. U oddiy yozuvda koʻrinmaydigan hodisalarni koʻrsatadi: undoshlarning jarangsizlanishi va jaranglashuvi, qoʻshni tovushlarning bir-biriga oʻxshashi, unlining choʻziqligi va urgʻuning oʻrni.
Transkripsiya nima uchun kerak
Oʻzbek imlosi asosan morfologik tamoyilga tayanadi: oʻzak va qoʻshimcha muayyan soʻzda qanday eshitilishidan qatʼi nazar bir xil yoziladi. Shuning uchun [ketti] eshitilsa ham, “ketdi” deb yoziladi. Bundan tashqari, harf va tovush birma-bir mos kelmaydi: “j” ikki tovushni ([dj] va [j]), “yo”, “yu”, “ya” va soʻz boshidagi “ye” ikkitadan tovushni, “ng” birikmasi esa bitta tovushni bildiradi. Transkripsiyadan lugʻat va darslik tuzuvchilar, jonli nutqni yozib oladigan shevashunoslar, talaffuz oʻqituvchilari, diktorlar hamda ovoz berish uchun matn tayyorlaydigan tarjimonlar foydalanadi.
Yozish qoidalari
| Qoida yoki belgi | Nimani bildiradi | Misol |
|---|---|---|
| [ ] | fonetik yozuvning chegarasi | barg [bark] |
| unli ustidagi urgʻu belgisi | urgʻuli boʻgʻin | otalar [otalár] |
| unlidan keyin ikki nuqta | unlining choʻziqligi | maʼno [ma:no] |
| bir tovush — bir belgi | “ng” bitta [ң] belgisi bilan beriladi | tong [toң] |
| ikki tovushli harflar ochib yoziladi | “yo”, “yu”, “ya”, soʻz boshidagi “ye” | yoz [yoz], yer [yer] |
| fonetik soʻz qoʻshib yoziladi | yordamchi va zich bogʻlangan soʻzlar | oʻn bir [oʻmbir] |
Transkripsiyada bosh harf va tinish belgilari ishlatilmaydi (ilmiy yozuvlardagi pauza belgilari bundan mustasno). Oʻzbek tili uchun odatda kirill yoki lotin yozuviga asoslangan, qoʻshimcha belgilar bilan boyitilgan transkripsiya qoʻllanadi. Xalqaro fonetik alifboda (XFA) har bir tovushning, jumladan “q”, “gʻ”, “x”, “sh”, “ng” ning oʻz maxsus belgisi bor; tarjimon XFA bilan ingliz va boshqa xorijiy tillar lugʻatlarida duch keladi.
Yozilishdan talaffuzga
| Yozilishi | Transkripsiyasi | Nima aks etgan |
|---|---|---|
| kitob | [kitóp] | soʻz oxirida “b” ning jarangsizlanishi, urgʻu oxirgi boʻgʻinda |
| Ahmad | [ahmat] | soʻz oxirida “d” ning jarangsizlanishi |
| ketdi | [ketti] | jarangsiz “t” dan keyin “d” [t] kabi eshitiladi |
| tuzsiz | [tussiz] | “s” oldida “z” jarangsizlanadi |
| shanba | [shamba] | “b” oldida “n” [m] ga oʻtadi |
| yozuvchi | [yozuvchi] | “yo” harfi — ikki tovush |
| kelma | [kélma] | urgʻu inkor -ma oldidagi boʻgʻinga tushadi |
Oʻn bir kishi ketdi. — [oʻmbir kishi ketti]. Tongda yozuvchi keldi. — [toңda yozuvchi keldi].
Transkripsiya, transliteratsiya va imlo
Bu tushunchalar koʻpincha aralashtiriladi. Imlo soʻzning yagona, barqaror yozilishini mustahkamlaydi. Transliteratsiya bir yozuvning harflarini boshqa yozuv harflari bilan almashtiradi: matnni oʻzbek kirill yozuvidan lotin yozuviga oʻgirish transliteratsiyadir, bunda tovushlar hisobga olinmaydi. Amaliy transkripsiya xorijiy ism va nomlarni boshqa til harflari bilan talaffuziga qarab beradi: ingliz adibi nomi oʻzbekcha “Shekspir” deb yoziladi, “Toshkent” esa rus va ingliz tillarida anʼanaviy ravishda “a” bilan beriladi. Fonetik transkripsiya — talaffuzning qavs ichidagi ilmiy yozuvi, oddiy matnda u ishlatilmaydi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Qavs ichida talaffuz oʻrniga yozilishni berish: [kitop] oʻrniga [kitob]. “Yo”, “yu”, “ya” ni ochmay qoldirish: [yoz] oʻrniga [yoz]. Transkripsiyani oddiy matnga koʻchirish: inshodagi “kitop”, “ketti” — imlo xatosi. Transliteratsiyani transkripsiya deb hisoblash. Qavsni unutish — bunda yozilish qayerda-yu, talaffuz qayerda ekanligi tushunarsiz boʻlib qoladi.
Oʻzingizni tekshiring
Transkripsiya qiling: “yurak”, “yonbosh”, “aytdi”, “barg”. Javob: [yurak], [yombosh], [aytti], [bark].
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
