Fonetika · § 14
Urgʻu turlari
Urgʻu — soʻzdagi bir boʻgʻinni yoki gapdagi bir soʻzni ovoz kuchi, shuningdek, choʻziqroq yoki balandroq talaffuz orqali ajratib aytishdir. Vazifasiga koʻra oʻzbek tilida urgʻuning uch turi farqlanadi: soʻz urgʻusi, mantiqiy urgʻu va emotsional urgʻu. Yozuvda urgʻu odatda belgilanmaydi; lugʻat va darsliklarda urgʻuli unli ustiga belgi qoʻyiladi: olmá, bolá.
| Turi | Nimani ajratadi | Misol |
|---|---|---|
| Soʻz urgʻusi | soʻzdagi bir boʻgʻinni | kitób, oʻquvchí |
| Mantiqiy urgʻu | gapdagi maʼno jihatdan eng muhim soʻzni | Men BUGUN keldim. |
| Emotsional urgʻu | soʻzlovchining his-tuygʻusini | Ju-u-uda chiroyli! |
Soʻz urgʻusi
Soʻz urgʻusi har bir mustaqil soʻzga xos. Tabiatiga koʻra oʻzbek tilidagi urgʻu asosan dinamik (kuch) urgʻudir: urgʻuli boʻgʻin boshqalariga qaraganda kuchliroq va bir oz choʻziqroq aytiladi, ton balandligi esa soʻz maʼnosini oʻzgartirmaydi. Oʻrniga koʻra u oxirgi boʻgʻinga moyil, lekin unga qatʼiy bogʻlanmagan: qoʻshimcha qoʻshilganda koʻchadi (batafsil — “Urgʻu” darsida), ayrim soʻzlarda esa birinchi yoki oʻrta boʻgʻinda turadi.
Urgʻu oxirgi boʻgʻinga tushmaydigan soʻzlar: ayrim ravish va modal soʻzlar — hózir, álbatta; boʻlishsiz buyruq shakli — bórma, yózma; rus tili orqali kirgan oʻzlashmalar — téxnika, fábrika.
Urgʻu soʻz maʼnosini farqlaydi
| Urgʻu oxirgi boʻgʻinda | Urgʻu oldingi boʻgʻinda |
|---|---|
| olmá — meva | ólma — olmagin |
| yozmá — yozma ish | yózma — yozmagin |
| suzmá — sut mahsuloti | súzma — suzmagin |
| atlás — ipak mato | átlas — xaritalar toʻplami |
Asosiy va yordamchi urgʻu
Koʻp boʻgʻinli va qoʻshma soʻzlarda asosiy urgʻudan tashqari kuchsizroq yordamchi urgʻu ham eshitilishi mumkin. Qoʻshma soʻz bir butun boʻlib aytiladi: asosiy urgʻu butun soʻzning oxiriga tushadi, birinchi qism esa faqat kuchsiz urgʻuni saqlaydi — oshxoná, koʻzoynák. Juft va takroriy soʻzlarda (“ota-ona”, “katta-kichik”) har bir qism oʻz urgʻusiga ega.
Mantiqiy urgʻu
Mantiqiy urgʻu gapning maʼno markazini, yaʼni soʻzlovchi tinglovchi eʼtiborini tortmoqchi boʻlgan soʻzni ajratadi. Oʻzbek tilida bunday soʻz koʻpincha bevosita kesimdan oldin keladi, shuning uchun mantiqiy urgʻu soʻz tartibi bilan birga ishlaydi (qarang: “Gapda soʻz tartibi” darsi). Urgʻu oʻrni oʻzgarsa, gap turli savollarga javob beradi.
| Gap (urgʻuli soʻz bosh harflar bilan) | Qaysi savolga javob beradi |
|---|---|
| MEN ertaga Samarqandga boraman. | Kim boradi? |
| Men ERTAGA Samarqandga boraman. | Qachon boradi? |
| Men ertaga SAMARQANDGA boraman. | Qayerga boradi? |
| Men ertaga Samarqandga BORAMAN. | Boradimi yoki yoʻqmi? |
Emotsional urgʻu
Emotsional (emfatik) urgʻu hayrat, zavq, gʻazab kabi hislarni ifodalaydi. Bunda urgʻuli unli choʻziladi yoki undosh kuchaytirib aytiladi: “Ju-u-uda yaxshi!”, “Ajo-o-yib!”, “Hech qacha-a-on!”. Yozuvda bunday choʻzilish harfni takrorlash orqali faqat badiiy matnda va jonli nutqni berishda koʻrsatiladi; rasmiy matnda ishlatilmaydi.
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish
Koʻp uchraydigan xatolar: rus tili taʼsirida asliy soʻzlarda urgʻuni boshiga koʻchirish (kitób oʻrniga kítob); ot bilan boʻlishsiz feʼlni adashtirish (olmá — ólma); ovoz chiqarib oʻqiganda har bir soʻzni bir xil ajratish — nutq bir xil ohangda eshitilib, maʼno yoʻqoladi. Urgʻuli boʻgʻinni topish uchun soʻzni kimnidir chaqirayotgandek yoki hayratlangandek ayting: urgʻuli boʻgʻin oʻz-oʻzidan ajralib chiqadi. Mantiqiy urgʻuni topish uchun gapga savol bering: shu savolga javob boʻlgan soʻz ajratiladi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
