UzLocal

Fonetika · § 14

Urgʻu turlari

Urgʻu — soʻzdagi bir boʻgʻinni yoki gapdagi bir soʻzni ovoz kuchi, shuningdek, choʻziqroq yoki balandroq talaffuz orqali ajratib aytishdir. Vazifasiga koʻra oʻzbek tilida urgʻuning uch turi farqlanadi: soʻz urgʻusi, mantiqiy urgʻu va emotsional urgʻu. Yozuvda urgʻu odatda belgilanmaydi; lugʻat va darsliklarda urgʻuli unli ustiga belgi qoʻyiladi: olmá, bolá.

Vazifasiga koʻra urgʻu turlari
TuriNimani ajratadiMisol
Soʻz urgʻusisoʻzdagi bir boʻgʻinnikitób, oʻquvchí
Mantiqiy urgʻugapdagi maʼno jihatdan eng muhim soʻzniMen BUGUN keldim.
Emotsional urgʻusoʻzlovchining his-tuygʻusiniJu-u-uda chiroyli!

Soʻz urgʻusi

Soʻz urgʻusi har bir mustaqil soʻzga xos. Tabiatiga koʻra oʻzbek tilidagi urgʻu asosan dinamik (kuch) urgʻudir: urgʻuli boʻgʻin boshqalariga qaraganda kuchliroq va bir oz choʻziqroq aytiladi, ton balandligi esa soʻz maʼnosini oʻzgartirmaydi. Oʻrniga koʻra u oxirgi boʻgʻinga moyil, lekin unga qatʼiy bogʻlanmagan: qoʻshimcha qoʻshilganda koʻchadi (batafsil — “Urgʻu” darsida), ayrim soʻzlarda esa birinchi yoki oʻrta boʻgʻinda turadi.

Urgʻu oxirgi boʻgʻinga tushmaydigan soʻzlar: ayrim ravish va modal soʻzlar — hózir, álbatta; boʻlishsiz buyruq shakli — bórma, yózma; rus tili orqali kirgan oʻzlashmalar — téxnika, fábrika.

Urgʻu soʻz maʼnosini farqlaydi

Bir xil yozilib, urgʻu bilan farqlanadigan soʻzlar
Urgʻu oxirgi boʻgʻindaUrgʻu oldingi boʻgʻinda
olmá — mevaólma — olmagin
yozmá — yozma ishyózma — yozmagin
suzmá — sut mahsulotisúzma — suzmagin
atlás — ipak matoátlas — xaritalar toʻplami

Asosiy va yordamchi urgʻu

Koʻp boʻgʻinli va qoʻshma soʻzlarda asosiy urgʻudan tashqari kuchsizroq yordamchi urgʻu ham eshitilishi mumkin. Qoʻshma soʻz bir butun boʻlib aytiladi: asosiy urgʻu butun soʻzning oxiriga tushadi, birinchi qism esa faqat kuchsiz urgʻuni saqlaydi — oshxoná, koʻzoynák. Juft va takroriy soʻzlarda (“ota-ona”, “katta-kichik”) har bir qism oʻz urgʻusiga ega.

Mantiqiy urgʻu

Mantiqiy urgʻu gapning maʼno markazini, yaʼni soʻzlovchi tinglovchi eʼtiborini tortmoqchi boʻlgan soʻzni ajratadi. Oʻzbek tilida bunday soʻz koʻpincha bevosita kesimdan oldin keladi, shuning uchun mantiqiy urgʻu soʻz tartibi bilan birga ishlaydi (qarang: “Gapda soʻz tartibi” darsi). Urgʻu oʻrni oʻzgarsa, gap turli savollarga javob beradi.

Bitta gapda mantiqiy urgʻuning oʻrni
Gap (urgʻuli soʻz bosh harflar bilan)Qaysi savolga javob beradi
MEN ertaga Samarqandga boraman.Kim boradi?
Men ERTAGA Samarqandga boraman.Qachon boradi?
Men ertaga SAMARQANDGA boraman.Qayerga boradi?
Men ertaga Samarqandga BORAMAN.Boradimi yoki yoʻqmi?

Emotsional urgʻu

Emotsional (emfatik) urgʻu hayrat, zavq, gʻazab kabi hislarni ifodalaydi. Bunda urgʻuli unli choʻziladi yoki undosh kuchaytirib aytiladi: “Ju-u-uda yaxshi!”, “Ajo-o-yib!”, “Hech qacha-a-on!”. Yozuvda bunday choʻzilish harfni takrorlash orqali faqat badiiy matnda va jonli nutqni berishda koʻrsatiladi; rasmiy matnda ishlatilmaydi.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Koʻp uchraydigan xatolar: rus tili taʼsirida asliy soʻzlarda urgʻuni boshiga koʻchirish (kitób oʻrniga kítob); ot bilan boʻlishsiz feʼlni adashtirish (olmá — ólma); ovoz chiqarib oʻqiganda har bir soʻzni bir xil ajratish — nutq bir xil ohangda eshitilib, maʼno yoʻqoladi. Urgʻuli boʻgʻinni topish uchun soʻzni kimnidir chaqirayotgandek yoki hayratlangandek ayting: urgʻuli boʻgʻin oʻz-oʻzidan ajralib chiqadi. Mantiqiy urgʻuni topish uchun gapga savol bering: shu savolga javob boʻlgan soʻz ajratiladi.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi