Fonetika · § 16
Orfoepiya
Orfoepiya — adabiy talaffuz normalari majmui va ularni oʻrganadigan tilshunoslik boʻlimidir. U tovushlar, tovush birikmalari va qoʻshimchalar adabiy tilda qanday aytilishini, urgʻu qayerga tushishini belgilaydi, shunda turli shevalarda soʻzlashuvchilar ham bir-birini bir xil tushunadi. Oʻzbek adabiy tili va uning talaffuz normalari asosan Toshkent va Fargʻona shevalariga tayanadi.
Orfoepik normalar nutq omma oldida yangraydigan joylarda ayniqsa muhim: radio va televideniyeda, sahnada, oʻqituvchi va diktor nutqida, rasmiy chiqishlarda, shuningdek, dublyaj va tarjimalarni ovozlashtirishda.
Orfoepiya va orfografiya
Orfografiya (imlo) soʻzni qanday yozishni, orfoepiya esa qanday aytishni belgilaydi. Oʻzbek yozuvi asosan fonetik tamoyilga qurilgan, lekin yozuv bilan talaffuz hamma vaqt ham toʻla mos kelmaydi: soʻz yoki qoʻshimcha bir xil yoziladi, jonli nutqda esa unda tovush oʻzgarishlari roʻy beradi. Bunday hollarda yozilishicha oʻqish ham, eshitilishicha yozish ham xato hisoblanadi.
| Hodisa | Yozilishi | Aytilishi |
|---|---|---|
| soʻz oxiridagi jarangli undosh jarangsizlanadi | kitob, ozod, barg | [kitop], [ozot], [bark] |
| tutuq belgisidan oldingi unli choʻziq aytiladi | maʼno, taʼsir | [ma:no], [ta:sir] |
| undoshlar bir-biriga moslashadi | tuzsiz, soʻzsiz | [tussiz], [soʻssiz] |
| ng bitta burun tovushini bildiradi | tong, keng, mening | n va g alohida eshitilmaydi |
Unli va undoshlar: nimani aralashtirib boʻlmaydi
Adabiy talaffuzda oltita unli aniq farqlanadi: i, e, a, o, u, oʻ. Soʻz boshida va urgʻusiz boʻgʻinlarda tor unlilar (i, u) bir oz qisqa aytilishi tabiiy (qarang: “Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya” darsi), lekin oʻqishda ularni butunlay tushirib yuborish tavsiya etilmaydi. Soʻzlarni bir-biridan farqlaydigan tovush juftlariga alohida eʼtibor berish kerak.
| Juft | Birinchi soʻz | Ikkinchi soʻz |
|---|---|---|
| q — k | qoʻl (aʼzo); qir (tepalik) | koʻl (suv havzasi); kir (ifloslik) |
| x — h | xol (terida); xam (egilgan) | hol (ahvol); ham (ham-da) |
| gʻ — g | gʻoʻr (pishmagan) | goʻr (qabr) |
| oʻ — u | oʻn (son); koʻl (suv havzasi) | un (bugʻdoy uni); kul (oʻchoq kuli) |
| o — a | bol (asal) | bal (baho) |
Rus tili taʼsirida “q” koʻpincha “k” kabi, “h” esa “x” kabi aytiladi; ayrim shevalarda “f” oʻrniga “p” ishlatiladi (“fabrika” oʻrniga “pabrika”, “hafta” oʻrniga “hapta”). Bularning barchasi adabiy normaga zid.
Qoʻshimchalar, urgʻu va oʻzlashmalar
Adabiy nutqda qoʻshimchalar toʻliq aytiladi. Soʻzlashuvdagi qisqargan shakllar rasmiy nutqda ishlatilmaydi: “meni kitobim” emas, “mening kitobim”; “kevotti” emas, “kelyapti”. Urgʻu adabiy normaga koʻra qoʻyiladi: asliy soʻzlarda odatda oxirgi boʻgʻinda (“Urgʻu” va “Urgʻu turlari” darslariga qarang). Rus tilidan va u orqali kirgan soʻzlar adabiy nutqda asl qiyofasiga yaqin aytiladi: [istakan], [poyiz] emas, “stakan”, “poyezd”, “student”; arab va fors-tojik tillaridan kirgan soʻzlar esa allaqachon oʻzbekcha talaffuzga moslashgan: “kitob”, “shahar”. Batafsil — “Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi” darsida.
Oʻzingizni tekshiring
Kichik bir matnni ovoz chiqarib oʻqing, yozib oling va eshitib koʻring. Tekshiring: “q” va “k”, “h” va “x”, “oʻ” va “u” farqlanyaptimi; qoʻshimchalar toʻliq aytilyaptimi (“-ni” emas, “-ning”); urgʻu oʻz joyidami; “kitob”, “maʼno” kabi soʻzlarni harfma-harf oʻqimayapsizmi. Shubhali soʻzlarni orfoepik lugʻatdan tekshiring.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
