Fonetika · § 20
Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
Jarangli va jarangsiz undoshlarning jufti — hosil boʻlish oʻrni va usuli bir xil boʻlib, faqat ovoz ishtiroki bilan farqlanadigan ikki shovqinli undosh. Jarangli undoshda tovush paychalari tebranib, shovqinga ovoz qoʻshiladi; jarangsiz undoshda paychalar tebranmaydi va faqat shovqin eshitiladi. Masalan, “d” va “t” ikkalasi ham til uchi bilan, portlash yoʻli bilan aytiladi, lekin “d” — jarangli, “t” esa jarangsiz.
Jarangli va jarangsizni qanday farqlash mumkin
Kaftlaringiz bilan quloqlaringizni yopib, undoshni choʻzib ayting: jarangli undoshda boshda guvillash eshitiladi, jarangsizda eshitilmaydi. Yana bir usul — juftni navbatma-navbat aytish: [z-s-z-s], [va-fa-va-fa]. Ogʻiz holati oʻzgarmaydi, faqat ovoz “yoqilib-oʻchadi”. Juft faqat shovqinli undoshlarda boʻladi; sonorlar haqida pastroqda.
Juftlar jadvali
| Jarangli | Jarangsiz | Oʻrni va usuli | Maʼno farqlash misoli |
|---|---|---|---|
| b | p | lab-lab, portlovchi | bir — pir |
| v | f | lab-tish, sirgʻaluvchi | minimal juft kam uchraydi: vaqt, fasl |
| d | t | til oldi, portlovchi | dil — til; dor — tor |
| z | s | til oldi, sirgʻaluvchi | iz — is |
| j [j] | sh | til oldi (tanglay), sirgʻaluvchi | [j] faqat oʻzlashmalarda: jurnal, garaj; qiyoslang: sham |
| j [dj] | ch | til oldi (tanglay), portlovchi-sirgʻaluvchi | joy — choy; jim — chim |
| g | k | til orqa, portlovchi | gul — kul; goʻl — koʻl |
| gʻ | x | chuqur til orqa, sirgʻaluvchi | gʻor — xor |
Koʻp darsliklarda “gʻ” ning jufti sifatida “q” koʻrsatiladi. Buning sababi — soʻz oʻzgarganda aynan shu ikki tovush almashadi: “togʻ” — “toqqa”, “qishloq” — “qishlogʻi”. Artikulyatsiya jihatidan esa “gʻ” ga “x” yaqinroq: ikkalasi ham sirgʻaluvchi, “q” esa portlovchi undosh.
Juftsiz undoshlar
Sonor undoshlar — “m”, “n”, “ng”, “l”, “r”, “y” — hamisha jarangli boʻlib, jarangsiz juftga ega emas: ularda ovoz shovqindan ustun turadi (batafsil — “Sonor tovushlar” darsida). Jarangsizlardan “q”, “h” va oʻzlashmalardagi “s” ning jarangli jufti yoʻq. Shuning uchun tildagi jarangli va jarangsiz undoshlar soni teng emas.
Juftlar nutqda: jarangsizlanish va jaranglashish
Juftlarni bilish muhim, chunki nutqda juft undoshlar bir-birining oʻrniga kelib turadi. Soʻz oxirida va jarangsiz undosh oldida jarangli undosh koʻpincha jarangsizlashadi, lekin bu yozuvda aks etmaydi: soʻz asosiga qarab yoziladi. Ayrim almashinuvlar esa yozuvda ham aks etadi: koʻp boʻgʻinli soʻz oxiridagi “k”, “q” egalik qoʻshimchasi oldida “g”, “gʻ” ga aylanadi, “-ga” qoʻshimchasi esa “k”, “q”, “gʻ” dan keyin “-ka”, “-qa” shaklini oladi.
| Hodisa | Yozilishi | Talaffuzi yoki shakli |
|---|---|---|
| soʻz oxirida jarangsizlanish | kitob, obod, qogʻoz | [kitop], [obot], [qogʻos] — faqat talaffuzda |
| jarangsiz undosh oldida | tuzsiz, kitobcha | [tussiz], [kitopcha] — faqat talaffuzda |
| egalik qoʻshimchasi oldida k → g, q → gʻ | tilak, qishloq | tilagi, qishlogʻi — yozuvda ham |
| bir boʻgʻinli soʻzlar va ayrim arabcha oʻzlashmalar | yuk, ishtirok | yuki, ishtiroki — oʻzgarmaydi |
| “k”, “q”, “gʻ” dan keyin “-ga” | tilak + ga, qishloq + ga, togʻ + ga | tilakka, qishloqqa, toqqa — yozuvda ham |
Koʻp uchraydigan xatolar
Soʻzni eshitilganidek yozish: “kitop”, “obot”, “qogʻos” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi “kitob”, “obod”, “qogʻoz”. Yozuvda aks etishi kerak boʻlgan almashinuvni tushirib qoldirish: “tilaki”, “qishloqi”, “togʻga” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi “tilagi”, “qishlogʻi”, “toqqa”. Aksincha, oʻzgarmaydigan soʻzda undoshni almashtirish: “yugi”, “ishtirogi” — notoʻgʻri. Sonor “m”, “n”, “l”, “r” ni juftli deb hisoblash. “J” harfining ikki tovushini aralashtirish: “jon” da [dj], “jurnal” da [j].
Oʻzingizni tekshiring
Soʻz oxiridagi undoshni tekshirish uchun unga unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshing: “kitob” — “kitobi”, “ozod” — “ozodi”, “barg” — “bargi”; unli oldida eshitilgan tovush yoziladi. Juftni topish uchun undoshning ovozini “oʻchiring” yoki “yoqing”: ogʻiz holati oʻzgarmay, boshqa undosh hosil boʻlsa (d → t, z → s), ular juft. Undoshlar bir-biriga taʼsirining boshqa turlari haqida “Undoshlar assimilyatsiyasi” darsida.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
