UzLocal

Fonetika · § 20

Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari

Jarangli va jarangsiz undoshlarning jufti — hosil boʻlish oʻrni va usuli bir xil boʻlib, faqat ovoz ishtiroki bilan farqlanadigan ikki shovqinli undosh. Jarangli undoshda tovush paychalari tebranib, shovqinga ovoz qoʻshiladi; jarangsiz undoshda paychalar tebranmaydi va faqat shovqin eshitiladi. Masalan, “d” va “t” ikkalasi ham til uchi bilan, portlash yoʻli bilan aytiladi, lekin “d” — jarangli, “t” esa jarangsiz.

Jarangli va jarangsizni qanday farqlash mumkin

Kaftlaringiz bilan quloqlaringizni yopib, undoshni choʻzib ayting: jarangli undoshda boshda guvillash eshitiladi, jarangsizda eshitilmaydi. Yana bir usul — juftni navbatma-navbat aytish: [z-s-z-s], [va-fa-va-fa]. Ogʻiz holati oʻzgarmaydi, faqat ovoz “yoqilib-oʻchadi”. Juft faqat shovqinli undoshlarda boʻladi; sonorlar haqida pastroqda.

Juftlar jadvali

Oʻzbek tilidagi jarangli-jarangsiz juftlar
JarangliJarangsizOʻrni va usuliMaʼno farqlash misoli
bplab-lab, portlovchibir — pir
vflab-tish, sirgʻaluvchiminimal juft kam uchraydi: vaqt, fasl
dttil oldi, portlovchidil — til; dor — tor
zstil oldi, sirgʻaluvchiiz — is
j [j]shtil oldi (tanglay), sirgʻaluvchi[j] faqat oʻzlashmalarda: jurnal, garaj; qiyoslang: sham
j [dj]chtil oldi (tanglay), portlovchi-sirgʻaluvchijoy — choy; jim — chim
gktil orqa, portlovchigul — kul; goʻl — koʻl
gʻxchuqur til orqa, sirgʻaluvchigʻor — xor

Koʻp darsliklarda “gʻ” ning jufti sifatida “q” koʻrsatiladi. Buning sababi — soʻz oʻzgarganda aynan shu ikki tovush almashadi: “togʻ” — “toqqa”, “qishloq” — “qishlogʻi”. Artikulyatsiya jihatidan esa “gʻ” ga “x” yaqinroq: ikkalasi ham sirgʻaluvchi, “q” esa portlovchi undosh.

Juftsiz undoshlar

Sonor undoshlar — “m”, “n”, “ng”, “l”, “r”, “y” — hamisha jarangli boʻlib, jarangsiz juftga ega emas: ularda ovoz shovqindan ustun turadi (batafsil — “Sonor tovushlar” darsida). Jarangsizlardan “q”, “h” va oʻzlashmalardagi “s” ning jarangli jufti yoʻq. Shuning uchun tildagi jarangli va jarangsiz undoshlar soni teng emas.

Juftlar nutqda: jarangsizlanish va jaranglashish

Juftlarni bilish muhim, chunki nutqda juft undoshlar bir-birining oʻrniga kelib turadi. Soʻz oxirida va jarangsiz undosh oldida jarangli undosh koʻpincha jarangsizlashadi, lekin bu yozuvda aks etmaydi: soʻz asosiga qarab yoziladi. Ayrim almashinuvlar esa yozuvda ham aks etadi: koʻp boʻgʻinli soʻz oxiridagi “k”, “q” egalik qoʻshimchasi oldida “g”, “gʻ” ga aylanadi, “-ga” qoʻshimchasi esa “k”, “q”, “gʻ” dan keyin “-ka”, “-qa” shaklini oladi.

Juft undoshlar almashinuvi: talaffuzda va yozuvda
HodisaYozilishiTalaffuzi yoki shakli
soʻz oxirida jarangsizlanishkitob, obod, qogʻoz[kitop], [obot], [qogʻos] — faqat talaffuzda
jarangsiz undosh oldidatuzsiz, kitobcha[tussiz], [kitopcha] — faqat talaffuzda
egalik qoʻshimchasi oldida k → g, q → gʻtilak, qishloqtilagi, qishlogʻi — yozuvda ham
bir boʻgʻinli soʻzlar va ayrim arabcha oʻzlashmalaryuk, ishtirokyuki, ishtiroki — oʻzgarmaydi
“k”, “q”, “gʻ” dan keyin “-ga”tilak + ga, qishloq + ga, togʻ + gatilakka, qishloqqa, toqqa — yozuvda ham

Koʻp uchraydigan xatolar

Soʻzni eshitilganidek yozish: “kitop”, “obot”, “qogʻos” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi “kitob”, “obod”, “qogʻoz”. Yozuvda aks etishi kerak boʻlgan almashinuvni tushirib qoldirish: “tilaki”, “qishloqi”, “togʻga” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi “tilagi”, “qishlogʻi”, “toqqa”. Aksincha, oʻzgarmaydigan soʻzda undoshni almashtirish: “yugi”, “ishtirogi” — notoʻgʻri. Sonor “m”, “n”, “l”, “r” ni juftli deb hisoblash. “J” harfining ikki tovushini aralashtirish: “jon” da [dj], “jurnal” da [j].

Oʻzingizni tekshiring

Soʻz oxiridagi undoshni tekshirish uchun unga unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshing: “kitob” — “kitobi”, “ozod” — “ozodi”, “barg” — “bargi”; unli oldida eshitilgan tovush yoziladi. Juftni topish uchun undoshning ovozini “oʻchiring” yoki “yoqing”: ogʻiz holati oʻzgarmay, boshqa undosh hosil boʻlsa (d → t, z → s), ular juft. Undoshlar bir-biriga taʼsirining boshqa turlari haqida “Undoshlar assimilyatsiyasi” darsida.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi