UzLocal

Fonetika · § 5

Boʻgʻin

Boʻgʻin — oʻpkadan chiqayotgan havoning bir zarbi bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar birikmasi. Boʻgʻinning asosini hamisha unli tovush tashkil etadi: unlisiz boʻgʻin boʻlmaydi, undoshlar esa unlining oldidan yoki keyinidan unga tirkaladi. Shuning uchun soʻzda nechta unli tovush boʻlsa, shuncha boʻgʻin boʻladi. Boʻgʻin maʼno birligi emas, talaffuz birligidir, uning chegarasi koʻpincha morfema chegarasiga mos kelmaydi: “kitoblari” soʻzi morfemalarga kitob-lar-i tarzida, boʻgʻinlarga esa ki-tob-la-ri tarzida boʻlinadi.

Boʻgʻinlar qanday sanaladi

Bunda harflar emas, unli tovushlar sanaladi. Oʻzbek tilida oltita unli bor: a, o, u, oʻ, i, ye. Yo, yu, ya harflari, shuningdek soʻz boshida va unlidan keyin kelgan ye harfi ikki tovushni (y + unli) bildiradi, lekin ularda unli bitta, demak, boʻgʻin ham bitta. Y tovushi undosh boʻlib, boʻgʻin hosil qilmaydi. Tutuq belgisi (ʼ) unli emas. Yonma-yon kelgan ikki unli hamisha ikki boʻgʻinga tegishli boʻladi: oʻzbek tilida diftonglar yoʻq.

o-na — 2 boʻgʻin; ki-tob — 2; mam-la-kat — 3; oʻ-qi-tuv-chi — 4; yoz — 1; yul-duz — 2; o-i-la — 3; maʼ-no — 2; sa-o-dat — 3.

Ochiq va yopiq boʻgʻin

Unli bilan tugaydigan boʻgʻin ochiq boʻgʻin deyiladi: “ona”, “bola” soʻzlaridagi o-, bo-, -la. Undosh bilan tugaydigan boʻgʻin yopiq boʻgʻin deyiladi: non, tosh, doʻst. Bir soʻzda ikkala tur ham uchrashi mumkin: ol-ma soʻzida birinchi boʻgʻin yopiq, ikkinchisi ochiq.

Boʻgʻinning tuzilish turlari

Oʻzbek tilidagi boʻgʻin turlari (U — unli, T — undosh)
TuriMisolQayerda uchraydi
Uo-na, u-zumasliy va oʻzlashma soʻzlar
UTot, ol-maasliy va oʻzlashma soʻzlar
TUbu, bo-laasliy va oʻzlashma soʻzlar
TUTnon, mak-tabeng koʻp uchraydigan tur
UTTasr, aytasliy va oʻzlashma soʻzlar
TUTTdoʻst, goʻsht, toʻrtasliy va oʻzlashma soʻzlar
TTUstu-dentfaqat oʻzlashmalar
TTUTplan, shkaffaqat oʻzlashmalar
TTUTTsportfaqat oʻzlashmalar

Asliy oʻzbekcha boʻgʻin ikki undosh bilan boshlanmaydi. TTU, TTUT va TTUTT turlari rus tilidan va rus tili orqali kirgan soʻzlar bilan paydo boʻlgan; soʻzlashuvda bunday undoshlar orasiga koʻpincha unli qoʻshib aytiladi (batafsil — “Kombinator tovush oʻzgarishlari” darsida).

Boʻgʻin chegarasi

Unlilar orasidagi bitta undosh keyingi boʻgʻinga oʻtadi: o-ta, ki-tob. Ikki undosh boʻgʻinlar orasida taqsimlanadi: mak-tab, ol-ma, hay-von. Uch undosh yonma-yon kelsa, odatda faqat oxirgisi keyingi boʻgʻinga oʻtadi: doʻst-lik, ayt-di. Yozuvda soʻzni koʻchirish qoidalari bundan ham aniqroq — ular “Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish” darsida berilgan.

Boʻgʻin faqat soʻz koʻchirish uchun kerak emas. Urgʻu ham boʻgʻinga tushadi; oʻzbek sheʼriyatidagi barmoq vazni misralardagi boʻgʻinlar sonining tengligiga asoslanadi, aruz vaznida esa boʻgʻinlarning qisqa yoki choʻziqligi hisobga olinadi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Tovush oʻrniga harfni sanash: “yoz” soʻzi ikki emas, bir boʻgʻin. 2) Y ni unli deb hisoblash: hay-von, “ha-y-von” emas. 3) ʼ belgisini oldingi unlidan ajratish: maʼ-no, taʼ-lim, “ma-ʼno” emas. 4) Yonma-yon unlilarni bir boʻgʻinga qoʻshish: o-i-la — uch boʻgʻin, mu-do-fa-a — toʻrt boʻgʻin. 5) Boʻgʻinni morfema bilan chalkashtirish: “kitoblar” soʻzining boʻgʻinlari ki-tob-lar, morfemalari esa kitob-lar.

Oʻzingizni tekshiring

Mustaqillik: mus-ta-qil-lik — 4 boʻgʻin; mus (TUT, yopiq), ta (TU, ochiq), qil (TUT, yopiq), lik (TUT, yopiq). Oʻquvchilar: oʻ-quv-chi-lar — 4 boʻgʻin; oʻ (U, ochiq), quv (TUT, yopiq), chi (TU, ochiq), lar (TUT, yopiq).

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi