Fonetika · § 5
Boʻgʻin
Boʻgʻin — oʻpkadan chiqayotgan havoning bir zarbi bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar birikmasi. Boʻgʻinning asosini hamisha unli tovush tashkil etadi: unlisiz boʻgʻin boʻlmaydi, undoshlar esa unlining oldidan yoki keyinidan unga tirkaladi. Shuning uchun soʻzda nechta unli tovush boʻlsa, shuncha boʻgʻin boʻladi. Boʻgʻin maʼno birligi emas, talaffuz birligidir, uning chegarasi koʻpincha morfema chegarasiga mos kelmaydi: “kitoblari” soʻzi morfemalarga kitob-lar-i tarzida, boʻgʻinlarga esa ki-tob-la-ri tarzida boʻlinadi.
Boʻgʻinlar qanday sanaladi
Bunda harflar emas, unli tovushlar sanaladi. Oʻzbek tilida oltita unli bor: a, o, u, oʻ, i, ye. Yo, yu, ya harflari, shuningdek soʻz boshida va unlidan keyin kelgan ye harfi ikki tovushni (y + unli) bildiradi, lekin ularda unli bitta, demak, boʻgʻin ham bitta. Y tovushi undosh boʻlib, boʻgʻin hosil qilmaydi. Tutuq belgisi (ʼ) unli emas. Yonma-yon kelgan ikki unli hamisha ikki boʻgʻinga tegishli boʻladi: oʻzbek tilida diftonglar yoʻq.
o-na — 2 boʻgʻin; ki-tob — 2; mam-la-kat — 3; oʻ-qi-tuv-chi — 4; yoz — 1; yul-duz — 2; o-i-la — 3; maʼ-no — 2; sa-o-dat — 3.
Ochiq va yopiq boʻgʻin
Unli bilan tugaydigan boʻgʻin ochiq boʻgʻin deyiladi: “ona”, “bola” soʻzlaridagi o-, bo-, -la. Undosh bilan tugaydigan boʻgʻin yopiq boʻgʻin deyiladi: non, tosh, doʻst. Bir soʻzda ikkala tur ham uchrashi mumkin: ol-ma soʻzida birinchi boʻgʻin yopiq, ikkinchisi ochiq.
Boʻgʻinning tuzilish turlari
| Turi | Misol | Qayerda uchraydi |
|---|---|---|
| U | o-na, u-zum | asliy va oʻzlashma soʻzlar |
| UT | ot, ol-ma | asliy va oʻzlashma soʻzlar |
| TU | bu, bo-la | asliy va oʻzlashma soʻzlar |
| TUT | non, mak-tab | eng koʻp uchraydigan tur |
| UTT | asr, ayt | asliy va oʻzlashma soʻzlar |
| TUTT | doʻst, goʻsht, toʻrt | asliy va oʻzlashma soʻzlar |
| TTU | stu-dent | faqat oʻzlashmalar |
| TTUT | plan, shkaf | faqat oʻzlashmalar |
| TTUTT | sport | faqat oʻzlashmalar |
Asliy oʻzbekcha boʻgʻin ikki undosh bilan boshlanmaydi. TTU, TTUT va TTUTT turlari rus tilidan va rus tili orqali kirgan soʻzlar bilan paydo boʻlgan; soʻzlashuvda bunday undoshlar orasiga koʻpincha unli qoʻshib aytiladi (batafsil — “Kombinator tovush oʻzgarishlari” darsida).
Boʻgʻin chegarasi
Unlilar orasidagi bitta undosh keyingi boʻgʻinga oʻtadi: o-ta, ki-tob. Ikki undosh boʻgʻinlar orasida taqsimlanadi: mak-tab, ol-ma, hay-von. Uch undosh yonma-yon kelsa, odatda faqat oxirgisi keyingi boʻgʻinga oʻtadi: doʻst-lik, ayt-di. Yozuvda soʻzni koʻchirish qoidalari bundan ham aniqroq — ular “Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish” darsida berilgan.
Boʻgʻin faqat soʻz koʻchirish uchun kerak emas. Urgʻu ham boʻgʻinga tushadi; oʻzbek sheʼriyatidagi barmoq vazni misralardagi boʻgʻinlar sonining tengligiga asoslanadi, aruz vaznida esa boʻgʻinlarning qisqa yoki choʻziqligi hisobga olinadi.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Tovush oʻrniga harfni sanash: “yoz” soʻzi ikki emas, bir boʻgʻin. 2) Y ni unli deb hisoblash: hay-von, “ha-y-von” emas. 3) ʼ belgisini oldingi unlidan ajratish: maʼ-no, taʼ-lim, “ma-ʼno” emas. 4) Yonma-yon unlilarni bir boʻgʻinga qoʻshish: o-i-la — uch boʻgʻin, mu-do-fa-a — toʻrt boʻgʻin. 5) Boʻgʻinni morfema bilan chalkashtirish: “kitoblar” soʻzining boʻgʻinlari ki-tob-lar, morfemalari esa kitob-lar.
Oʻzingizni tekshiring
Mustaqillik: mus-ta-qil-lik — 4 boʻgʻin; mus (TUT, yopiq), ta (TU, ochiq), qil (TUT, yopiq), lik (TUT, yopiq). Oʻquvchilar: oʻ-quv-chi-lar — 4 boʻgʻin; oʻ (U, ochiq), quv (TUT, yopiq), chi (TU, ochiq), lar (TUT, yopiq).
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
