UzLocal

Fonetika · § 9

Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya

Unli tovushlar almashinuvi — soʻzga qoʻshimcha qoʻshilganda yoki undan yangi soʻz yasalganda oʻzakdagi bir unlining boshqa unli bilan almashishi yoki tushib qolishi. Reduksiya esa unlining urgʻusiz, kuchsiz holatda susayishi, qisqarishi va baʼzan deyarli eshitilmay qolishidir. Birinchi hodisa odatda yozuvda aks etadi, ikkinchisi esa asosan talaffuzga tegishli.

Almashinuv, tushish va reduksiya: farqi nimada

Almashinuvda bir unli oʻrniga boshqasi keladi: “sana-” feʼlidan “sanoq” oti yasalganda “a” oʻrnida “o” paydo boʻladi. Tushishda oʻzakdagi unli butunlay yoʻqoladi: “ogʻiz” — “ogʻzi”. Reduksiyada esa unli oʻz oʻrnida qoladi, lekin qisqa va noaniq aytiladi. Almashinuv va tushish muayyan soʻz va qoʻshimchalar doirasida qatʼiy qoidaga boʻysunadi, reduksiya esa urgʻu va nutq surʼatiga bogʻliq.

Feʼldan ot yasashda “a” → “o” va “i” → “u”

“-a” bilan tugagan feʼlga “-q” yoki “-v” qoʻshimchasi qoʻshilganda oxirgi “a” “o” ga aylanadi. “-i” bilan tugagan feʼllarda esa “-v” oldidan “i” “u” ga oʻtadi. Bu almashinuv yozuvda ham aks etadi.

Feʼldan ot yasashda unlilar almashinuvi
FeʼlQoʻshimchaYasalgan soʻzAlmashinuv
sana--qsanoqa → o
tara--qtaroqa → o
oʻyna--qoʻynoqa → o
sayla--vsaylova → o
sina--vsinova → o
soʻra--vsoʻrova → o
oʻqi--voʻquvi → u
toʻqi--vtoʻquvi → u

Oʻzakdagi tor unlining tushishi

Ikkinchi boʻgʻinida tor unli (“i”, “u”) boʻlgan ayrim ikki boʻgʻinli soʻzlarga unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha, koʻpincha egalik qoʻshimchasi qoʻshilganda, shu unli tushib qoladi va yozilmaydi. Bu hodisa shu shakldagi barcha soʻzlarda emas, balki muayyan soʻzlar doirasida uchraydi. Feʼllarda ham shunday hol bor: “ayir-” — “ayril-”, “qayir-” — “qayril-”, “ulugʻ” soʻzidan esa “ulgʻay-” feʼli yasaladi.

ogʻiz — ogʻzim, burun — burni, oʻgʻil — oʻgʻli, qorin — qorni, boʻyin — boʻyni, oʻrin — oʻrni, koʻngil — koʻngli, singil — singlim. Keng unli tushadigan holat ham bor: shahar — shahri.

Reduksiya

Oʻzbek tilida reduksiyaga eng koʻp tor unlilar — “i” va “u” moyil. Ular urgʻusiz boʻgʻinda, ayniqsa ikki jarangsiz undosh orasida juda qisqa aytiladi, tez nutqda esa deyarli eshitilmaydi. Keng unlilar (“a”, “o”) kamroq susayadi. Urgʻu odatda oxirgi boʻgʻinga tushgani uchun (qarang: “Urgʻu” darsi) reduksiya soʻzning bosh va oʻrta boʻgʻinlarida koʻproq seziladi. Yozuvda unli doim toʻliq yoziladi.

kichik [k(i)chik], pishiq [p(i)shiq], qishloq [q(i)shloq], tushuncha [t(u)shuncha], hisob [h(i)sob] — qavs ichidagi unli qisqa va kuchsiz aytiladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Tushgan unlini yozuvda tiklash: “ogʻizim”, “burini”, “oʻgʻilim” — notoʻgʻri; toʻgʻrisi “ogʻzim”, “burni”, “oʻgʻlim”. 2) Qoidani hamma soʻzga tatbiq qilish: “oʻyin” soʻzida unli tushmaydi — “oʻyini”, “oʻyni” emas. 3) Yasalgan soʻzda eski unlini qoldirish: “sanaq”, “saylav” — notoʻgʻri; “sanoq”, “saylov” — toʻgʻri. 4) Reduksiyani yozuvga koʻchirish: “kchik”, “blan” kabi shakllar faqat tez nutqda eshitiladi, yozuvda “kichik”, “bilan” boʻladi.

Oʻzingizni tekshiring

Soʻzda almashinuv yoki tushish borligini bilish uchun oʻzakni alohida va qoʻshimcha bilan aytib koʻring: “burun” — “burni” juftida oʻzakdagi “u” yoʻqolgan, “sina-” — “sinov” juftida esa oxirgi “a” “o” ga almashgan. Shubhali hollarda imlo lugʻatiga murojaat qiling. Reduksiyani esa faqat talaffuzda qayd eting: u yozuvda aks etmaydi.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi