Fonetika · § 9
Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
Unli tovushlar almashinuvi — soʻzga qoʻshimcha qoʻshilganda yoki undan yangi soʻz yasalganda oʻzakdagi bir unlining boshqa unli bilan almashishi yoki tushib qolishi. Reduksiya esa unlining urgʻusiz, kuchsiz holatda susayishi, qisqarishi va baʼzan deyarli eshitilmay qolishidir. Birinchi hodisa odatda yozuvda aks etadi, ikkinchisi esa asosan talaffuzga tegishli.
Almashinuv, tushish va reduksiya: farqi nimada
Almashinuvda bir unli oʻrniga boshqasi keladi: “sana-” feʼlidan “sanoq” oti yasalganda “a” oʻrnida “o” paydo boʻladi. Tushishda oʻzakdagi unli butunlay yoʻqoladi: “ogʻiz” — “ogʻzi”. Reduksiyada esa unli oʻz oʻrnida qoladi, lekin qisqa va noaniq aytiladi. Almashinuv va tushish muayyan soʻz va qoʻshimchalar doirasida qatʼiy qoidaga boʻysunadi, reduksiya esa urgʻu va nutq surʼatiga bogʻliq.
Feʼldan ot yasashda “a” → “o” va “i” → “u”
“-a” bilan tugagan feʼlga “-q” yoki “-v” qoʻshimchasi qoʻshilganda oxirgi “a” “o” ga aylanadi. “-i” bilan tugagan feʼllarda esa “-v” oldidan “i” “u” ga oʻtadi. Bu almashinuv yozuvda ham aks etadi.
| Feʼl | Qoʻshimcha | Yasalgan soʻz | Almashinuv |
|---|---|---|---|
| sana- | -q | sanoq | a → o |
| tara- | -q | taroq | a → o |
| oʻyna- | -q | oʻynoq | a → o |
| sayla- | -v | saylov | a → o |
| sina- | -v | sinov | a → o |
| soʻra- | -v | soʻrov | a → o |
| oʻqi- | -v | oʻquv | i → u |
| toʻqi- | -v | toʻquv | i → u |
Oʻzakdagi tor unlining tushishi
Ikkinchi boʻgʻinida tor unli (“i”, “u”) boʻlgan ayrim ikki boʻgʻinli soʻzlarga unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha, koʻpincha egalik qoʻshimchasi qoʻshilganda, shu unli tushib qoladi va yozilmaydi. Bu hodisa shu shakldagi barcha soʻzlarda emas, balki muayyan soʻzlar doirasida uchraydi. Feʼllarda ham shunday hol bor: “ayir-” — “ayril-”, “qayir-” — “qayril-”, “ulugʻ” soʻzidan esa “ulgʻay-” feʼli yasaladi.
ogʻiz — ogʻzim, burun — burni, oʻgʻil — oʻgʻli, qorin — qorni, boʻyin — boʻyni, oʻrin — oʻrni, koʻngil — koʻngli, singil — singlim. Keng unli tushadigan holat ham bor: shahar — shahri.
Reduksiya
Oʻzbek tilida reduksiyaga eng koʻp tor unlilar — “i” va “u” moyil. Ular urgʻusiz boʻgʻinda, ayniqsa ikki jarangsiz undosh orasida juda qisqa aytiladi, tez nutqda esa deyarli eshitilmaydi. Keng unlilar (“a”, “o”) kamroq susayadi. Urgʻu odatda oxirgi boʻgʻinga tushgani uchun (qarang: “Urgʻu” darsi) reduksiya soʻzning bosh va oʻrta boʻgʻinlarida koʻproq seziladi. Yozuvda unli doim toʻliq yoziladi.
kichik [k(i)chik], pishiq [p(i)shiq], qishloq [q(i)shloq], tushuncha [t(u)shuncha], hisob [h(i)sob] — qavs ichidagi unli qisqa va kuchsiz aytiladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Tushgan unlini yozuvda tiklash: “ogʻizim”, “burini”, “oʻgʻilim” — notoʻgʻri; toʻgʻrisi “ogʻzim”, “burni”, “oʻgʻlim”. 2) Qoidani hamma soʻzga tatbiq qilish: “oʻyin” soʻzida unli tushmaydi — “oʻyini”, “oʻyni” emas. 3) Yasalgan soʻzda eski unlini qoldirish: “sanaq”, “saylav” — notoʻgʻri; “sanoq”, “saylov” — toʻgʻri. 4) Reduksiyani yozuvga koʻchirish: “kchik”, “blan” kabi shakllar faqat tez nutqda eshitiladi, yozuvda “kichik”, “bilan” boʻladi.
Oʻzingizni tekshiring
Soʻzda almashinuv yoki tushish borligini bilish uchun oʻzakni alohida va qoʻshimcha bilan aytib koʻring: “burun” — “burni” juftida oʻzakdagi “u” yoʻqolgan, “sina-” — “sinov” juftida esa oxirgi “a” “o” ga almashgan. Shubhali hollarda imlo lugʻatiga murojaat qiling. Reduksiyani esa faqat talaffuzda qayd eting: u yozuvda aks etmaydi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
