Fonetika · § 25
Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi — boshqa tillardan oʻtgan soʻzlarning oʻzbek adabiy tilida qanday aytilishini belgilaydigan meyorlar majmui. Oʻzlashma soʻz — boshqa tildan kirib, lugʻat tarkibidan mustahkam joy olgan soʻz: kitob, daraxt, stakan, internet. Soʻz tilga qancha erta kirgan boʻlsa, oʻzbek tovush qonunlariga shuncha toʻliq moslashgan boʻladi.
Oʻzbek tilidagi oʻzlashmalarning asosiy qatlamlari uchta: arabcha (asosan din, ilm va adabiyot orqali kirgan), fors-tojikcha (koʻp asrlik yaqin aloqalar natijasi) hamda ruscha va rus tili orqali kirgan baynalmilal soʻzlar. Soʻnggi oʻn yilliklarda ingliz tilidan bevosita kirgan soʻzlar ham koʻpayib bormoqda.
Oʻzlashma qatlamlari va ularning talaffuzi
| Qatlam | Misollar | Talaffuzda nimaga eʼtibor berish kerak |
|---|---|---|
| Arabcha | kitob, hikoya, qalam, maʼno | h va x, q va k aniq farqlanadi; ʼ belgisi hisobga olinadi; soʻz oxiridagi b jarangsiz eshitiladi: [kitop] |
| Fors-tojikcha | doʻst, goʻsht, daraxt, farzand | soʻz oxiridagi undoshlar toʻplanishi toʻliq aytiladi; f tovushi p bilan almashtirilmaydi |
| Ruscha va baynalmilal | stakan, sport, traktor, jurnal, sirk, litsey | undoshlar toʻplanishi va urgʻu manba tildagidek saqlanadi; ortiqcha unli qoʻshilmaydi |
| Inglizcha yangi oʻzlashmalar | internet, smartfon, brauzer | oʻzbek yozuvida qabul qilingan shakliga mos aytiladi |
Arabcha soʻzlar
Arabcha soʻzlar oʻzbek tiliga juda qadimdan kirgan va tovush jihatdan toʻla oʻzlashgan. Arab tilidagi uzun-qisqa unlilar farqi saqlanmagan, begona undoshlar yaqin oʻzbek tovushlari bilan almashgan. Shu bilan birga, adabiy talaffuzda h (havo, hikoya) x bilan, q (qalam, qonun) esa k bilan aralashtirilmaydi: hol “ahvol” va xol “yuzdagi kichik dogʻ” — boshqa-boshqa soʻzlar. Arab tilidagi ayn va hamza tovushlari yozuvda ʼ belgisi bilan beriladi: maʼno, sanʼat (bu haqda “Tutuq belgisi, oʻ va gʻ” darsida).
Soʻz oxiridagi b jarangsiz aytiladi, lekin yozuvda saqlanadi: kitob [kitop] — kitobi, talab [talap] — talabi. Ikkilangan undosh soʻz oxirida aytilmaydi, qoʻshimcha olganda esa qaytadi: haq — haqqim bor.
Fors-tojikcha soʻzlar
Fors-tojikcha soʻzlar ham oʻzbek tiliga allaqachon singib ketgan: dasturxon, xursand, baland, farishta. Ularning koʻpi ikki undosh bilan tugaydi (-st, -sht, -xt, -nd). Soʻzlashuvda oxirgi undosh koʻpincha tushib qoladi — [doʻs], [goʻsh], lekin adabiy talaffuzda bunday soʻzlar toʻliq aytiladi: doʻst, goʻsht, daraxt. Ayrim shevalarda boʻlganidek, f tovushini p bilan almashtirish ham mumkin emas: [parzand] emas, farzand.
Ruscha va baynalmilal soʻzlar
Ruscha va baynalmilal soʻzlar (stakan, sport, traktor, direktor, telefon) adabiy nutqda manba tilga yaqin talaffuz qilinadi: undoshlar toʻplanishi saqlanadi, urgʻu esa odatda rus tilidagi oʻrnida qoladi: téxnika, fábrika (batafsil “Urgʻu” darsida). J harfi bu soʻzlarda [j] tovushini bildiradi: jurnal, garaj; oʻzbekcha va arabcha soʻzlarda esa [dj] kabi eshitiladi: jon, javob. S harfi soʻz boshida [s] (sirk), unlidan keyin [ts] (litsey) kabi aytiladi.
Soʻzlashuvda uchraydigan, lekin adabiy meyorga mos kelmaydigan shakllar: [istakan] — toʻgʻrisi stakan, [poyiz] — poyezd, [ishkaf] — shkaf, [karavot] — krovat, [tilipon] — telefon, [pabrika] — fabrika.
Tipik xatolar va ularning oldini olish
| Soʻz | Adabiy talaffuz | Xato talaffuz | Sababi |
|---|---|---|---|
| sport | [sport] | [isport] | soʻz boshidagi sp- oldiga unli qoʻshilgan |
| telefon | [telefon] | [tilipon] | f oʻrniga p aytilgan, unli oʻzgargan |
| doʻst | [doʻst] | [doʻs] | oxirgi t tushib qolgan |
| maʼno | [ma:no] | [mano] | ʼ belgisi hisobga olinmagan |
| hikoya | [hikoya] | [xikoya] | h oʻrniga x aytilgan |
| texnika | [téxnika] | [texniká] | urgʻu oʻzbekcha qoida boʻyicha oxirga koʻchirilgan |
Oʻzingizni tekshiring
Oʻzlashma soʻzni toʻgʻri aytish uchun avval uning qaysi tildan kelganini aniqlang. Keyin shu qatlamga xos qoidani qoʻllang (birinchi jadvalga qarang). Mashq: daraxt, sanʼat, sport, garaj, farzand, hafta soʻzlarini ovoz chiqarib oʻqing va qatlamlarga ajrating. Bunday soʻzlarning yozilishi — “Oʻzlashma soʻzlar imlosi” darsida.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
