UzLocal

Fonetika · § 25

Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi

Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi — boshqa tillardan oʻtgan soʻzlarning oʻzbek adabiy tilida qanday aytilishini belgilaydigan meyorlar majmui. Oʻzlashma soʻz — boshqa tildan kirib, lugʻat tarkibidan mustahkam joy olgan soʻz: kitob, daraxt, stakan, internet. Soʻz tilga qancha erta kirgan boʻlsa, oʻzbek tovush qonunlariga shuncha toʻliq moslashgan boʻladi.

Oʻzbek tilidagi oʻzlashmalarning asosiy qatlamlari uchta: arabcha (asosan din, ilm va adabiyot orqali kirgan), fors-tojikcha (koʻp asrlik yaqin aloqalar natijasi) hamda ruscha va rus tili orqali kirgan baynalmilal soʻzlar. Soʻnggi oʻn yilliklarda ingliz tilidan bevosita kirgan soʻzlar ham koʻpayib bormoqda.

Oʻzlashma qatlamlari va ularning talaffuzi

Oʻzlashma qatlamlari: misollar va talaffuz xususiyatlari
QatlamMisollarTalaffuzda nimaga eʼtibor berish kerak
Arabchakitob, hikoya, qalam, maʼnoh va x, q va k aniq farqlanadi; ʼ belgisi hisobga olinadi; soʻz oxiridagi b jarangsiz eshitiladi: [kitop]
Fors-tojikchadoʻst, goʻsht, daraxt, farzandsoʻz oxiridagi undoshlar toʻplanishi toʻliq aytiladi; f tovushi p bilan almashtirilmaydi
Ruscha va baynalmilalstakan, sport, traktor, jurnal, sirk, litseyundoshlar toʻplanishi va urgʻu manba tildagidek saqlanadi; ortiqcha unli qoʻshilmaydi
Inglizcha yangi oʻzlashmalarinternet, smartfon, brauzeroʻzbek yozuvida qabul qilingan shakliga mos aytiladi

Arabcha soʻzlar

Arabcha soʻzlar oʻzbek tiliga juda qadimdan kirgan va tovush jihatdan toʻla oʻzlashgan. Arab tilidagi uzun-qisqa unlilar farqi saqlanmagan, begona undoshlar yaqin oʻzbek tovushlari bilan almashgan. Shu bilan birga, adabiy talaffuzda h (havo, hikoya) x bilan, q (qalam, qonun) esa k bilan aralashtirilmaydi: hol “ahvol” va xol “yuzdagi kichik dogʻ” — boshqa-boshqa soʻzlar. Arab tilidagi ayn va hamza tovushlari yozuvda ʼ belgisi bilan beriladi: maʼno, sanʼat (bu haqda “Tutuq belgisi, oʻ va gʻ” darsida).

Soʻz oxiridagi b jarangsiz aytiladi, lekin yozuvda saqlanadi: kitob [kitop] — kitobi, talab [talap] — talabi. Ikkilangan undosh soʻz oxirida aytilmaydi, qoʻshimcha olganda esa qaytadi: haq — haqqim bor.

Fors-tojikcha soʻzlar

Fors-tojikcha soʻzlar ham oʻzbek tiliga allaqachon singib ketgan: dasturxon, xursand, baland, farishta. Ularning koʻpi ikki undosh bilan tugaydi (-st, -sht, -xt, -nd). Soʻzlashuvda oxirgi undosh koʻpincha tushib qoladi — [doʻs], [goʻsh], lekin adabiy talaffuzda bunday soʻzlar toʻliq aytiladi: doʻst, goʻsht, daraxt. Ayrim shevalarda boʻlganidek, f tovushini p bilan almashtirish ham mumkin emas: [parzand] emas, farzand.

Ruscha va baynalmilal soʻzlar

Ruscha va baynalmilal soʻzlar (stakan, sport, traktor, direktor, telefon) adabiy nutqda manba tilga yaqin talaffuz qilinadi: undoshlar toʻplanishi saqlanadi, urgʻu esa odatda rus tilidagi oʻrnida qoladi: téxnika, fábrika (batafsil “Urgʻu” darsida). J harfi bu soʻzlarda [j] tovushini bildiradi: jurnal, garaj; oʻzbekcha va arabcha soʻzlarda esa [dj] kabi eshitiladi: jon, javob. S harfi soʻz boshida [s] (sirk), unlidan keyin [ts] (litsey) kabi aytiladi.

Soʻzlashuvda uchraydigan, lekin adabiy meyorga mos kelmaydigan shakllar: [istakan] — toʻgʻrisi stakan, [poyiz] — poyezd, [ishkaf] — shkaf, [karavot] — krovat, [tilipon] — telefon, [pabrika] — fabrika.

Tipik xatolar va ularning oldini olish

Adabiy va xato talaffuz
SoʻzAdabiy talaffuzXato talaffuzSababi
sport[sport][isport]soʻz boshidagi sp- oldiga unli qoʻshilgan
telefon[telefon][tilipon]f oʻrniga p aytilgan, unli oʻzgargan
doʻst[doʻst][doʻs]oxirgi t tushib qolgan
maʼno[ma:no][mano]ʼ belgisi hisobga olinmagan
hikoya[hikoya][xikoya]h oʻrniga x aytilgan
texnika[téxnika][texniká]urgʻu oʻzbekcha qoida boʻyicha oxirga koʻchirilgan

Oʻzingizni tekshiring

Oʻzlashma soʻzni toʻgʻri aytish uchun avval uning qaysi tildan kelganini aniqlang. Keyin shu qatlamga xos qoidani qoʻllang (birinchi jadvalga qarang). Mashq: daraxt, sanʼat, sport, garaj, farzand, hafta soʻzlarini ovoz chiqarib oʻqing va qatlamlarga ajrating. Bunday soʻzlarning yozilishi — “Oʻzlashma soʻzlar imlosi” darsida.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi