UzLocal

Fonetika · § 6

Urgʻu

Urgʻu — soʻzdagi bir boʻgʻinning ovoz kuchi bilan ajratib, boshqalaridan kuchliroq va biroz choʻziqroq aytilishi. Urgʻu tushgan boʻgʻin urgʻuli boʻgʻin, qolganlari urgʻusiz boʻgʻin deyiladi. Oʻzbek tilida soʻz urgʻusi asosan kuch (dinamik) urgʻusi boʻlib, odatda soʻzning oxirgi boʻgʻiniga tushadi. Yozuvda urgʻu belgilanmaydi; lugʻat va darsliklarda urgʻuli unli ustiga ʼ belgisi qoʻyiladi: bolá, kitób. Bu darsda soʻz urgʻusi haqida soʻz boradi; gapdagi mantiqiy urgʻu “Urgʻu turlari” darsida koʻrib chiqiladi.

Urgʻu qayerga tushadi

Soʻzga koʻplik, egalik, kelishik qoʻshimchalari yoki soʻz yasovchi qoʻshimchalar (-chi, -lik, -li, -siz va boshqalar) qoʻshilganda urgʻu yangi oxirgi boʻgʻinga oʻtadi. Shuning uchun oʻzbek tilidagi urgʻu koʻchuvchi urgʻu deb ataladi: u goʻyo soʻz oxiriga ergashib boradi.

Urgʻu soʻz oxiriga koʻchadi
ShaklBoʻgʻinlariUrgʻuli boʻgʻin
kitóbki-tobtob
kitoblárki-tob-larlar
kitoblarímki-tob-la-rimrim
kitoblarimdáki-tob-la-rim-dada
ishchíish-chichi
doʻstlíkdoʻst-liklik

Urgʻu olmaydigan qoʻshimchalar

Hamma qoʻshimcha ham urgʻuni oʻziga tortmaydi. Feʼlning boʻlishsizlik qoʻshimchasi -ma, soʻroq yuklamasi -mi, -chi, -ku, -da yuklamalari, shuningdek kesimning -man, -san, -miz, -siz shaxs-son qoʻshimchalari urgʻusiz boʻladi. Bunday holda urgʻu ulardan oldingi boʻgʻinga tushadi. Ayniqsa -ma qoʻshimchasi muhim: undan keyin boshqa qoʻshimchalar kelsa ham, urgʻu -ma dan oldingi boʻgʻinda qoladi.

kélma; kélmadi — lekin keldí; keldími?; ishchíman; shifokórmiz; sízchi?; keldí-ku.

Urgʻu soʻzlarni farqlaydi

Boʻlishsizlik qoʻshimchasi -ma urgʻusiz, ot va sifat yasovchi -ma esa urgʻuli boʻlgani uchun yozuvda bir xil koʻrinadigan, faqat urgʻu bilan farqlanadigan soʻzlar paydo boʻladi. Matnda ular kontekstdan, nutqda esa urgʻudan ajratiladi.

Urgʻu bilan farqlanadigan soʻzlar
Urgʻu oxirgi boʻgʻindaUrgʻu birinchi boʻgʻinda
olmá — mevaólma — “olmoq” feʼlining boʻlishsiz buyrugʻi
yozmá (ish) — yozib bajariladiganyózma — “yozmoq” feʼlining boʻlishsiz buyrugʻi
tortmá — stol yoki javon gʻaladonitórtma — “tortmoq” feʼlining boʻlishsiz buyrugʻi
suzmá — suzib olingan qatiqsúzma — “suzmoq” feʼlining boʻlishsiz buyrugʻi
atlás — ipak matoátlas — xaritalar toʻplami

Oʻzlashma soʻzlarda urgʻu

Rus tilidan va rus tili orqali kirgan soʻzlar odatda manba tildagi urgʻusini saqlaydi: téxnika, respúblika, fábrika, rádio. Arab va fors tillaridan ancha oldin oʻzlashgan soʻzlar esa koʻpincha umumiy qoidaga boʻysunadi: maktab, daftar — urgʻu oxirgi boʻgʻinda. Oʻzlashmalarning talaffuzi haqida “Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi” darsida batafsil aytilgan.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Koʻp uchraydigan xatolar: boʻlishsizlik -ma siga urgʻu berish (“kelmá”, toʻgʻrisi kélma); soʻroq yuklamasi va shaxs-son qoʻshimchasini urgʻuli aytish (“keldimí”, “ishchimán”); rus tilidan kirgan soʻzlarda urgʻuni oxirga koʻchirish (“texniká”); oddiy matnda urgʻu belgisini qoʻyish — u faqat lugʻat, darslik va chalkashlik boʻlishi mumkin boʻlgan joylarda kerak. Urgʻuli boʻgʻinni topish uchun soʻzni boʻgʻinlarga ajrating va oxirgi qoʻshimchani tekshiring: agar u -ma, -mi, -chi, -ku, -da yoki -man, -san, -miz, -siz boʻlsa, urgʻu bitta oldingi boʻgʻinga tushadi; oʻzlashmalarda lugʻatga qarang.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi