Fonetika · § 6
Urgʻu
Urgʻu — soʻzdagi bir boʻgʻinning ovoz kuchi bilan ajratib, boshqalaridan kuchliroq va biroz choʻziqroq aytilishi. Urgʻu tushgan boʻgʻin urgʻuli boʻgʻin, qolganlari urgʻusiz boʻgʻin deyiladi. Oʻzbek tilida soʻz urgʻusi asosan kuch (dinamik) urgʻusi boʻlib, odatda soʻzning oxirgi boʻgʻiniga tushadi. Yozuvda urgʻu belgilanmaydi; lugʻat va darsliklarda urgʻuli unli ustiga ʼ belgisi qoʻyiladi: bolá, kitób. Bu darsda soʻz urgʻusi haqida soʻz boradi; gapdagi mantiqiy urgʻu “Urgʻu turlari” darsida koʻrib chiqiladi.
Urgʻu qayerga tushadi
Soʻzga koʻplik, egalik, kelishik qoʻshimchalari yoki soʻz yasovchi qoʻshimchalar (-chi, -lik, -li, -siz va boshqalar) qoʻshilganda urgʻu yangi oxirgi boʻgʻinga oʻtadi. Shuning uchun oʻzbek tilidagi urgʻu koʻchuvchi urgʻu deb ataladi: u goʻyo soʻz oxiriga ergashib boradi.
| Shakl | Boʻgʻinlari | Urgʻuli boʻgʻin |
|---|---|---|
| kitób | ki-tob | tob |
| kitoblár | ki-tob-lar | lar |
| kitoblarím | ki-tob-la-rim | rim |
| kitoblarimdá | ki-tob-la-rim-da | da |
| ishchí | ish-chi | chi |
| doʻstlík | doʻst-lik | lik |
Urgʻu olmaydigan qoʻshimchalar
Hamma qoʻshimcha ham urgʻuni oʻziga tortmaydi. Feʼlning boʻlishsizlik qoʻshimchasi -ma, soʻroq yuklamasi -mi, -chi, -ku, -da yuklamalari, shuningdek kesimning -man, -san, -miz, -siz shaxs-son qoʻshimchalari urgʻusiz boʻladi. Bunday holda urgʻu ulardan oldingi boʻgʻinga tushadi. Ayniqsa -ma qoʻshimchasi muhim: undan keyin boshqa qoʻshimchalar kelsa ham, urgʻu -ma dan oldingi boʻgʻinda qoladi.
kélma; kélmadi — lekin keldí; keldími?; ishchíman; shifokórmiz; sízchi?; keldí-ku.
Urgʻu soʻzlarni farqlaydi
Boʻlishsizlik qoʻshimchasi -ma urgʻusiz, ot va sifat yasovchi -ma esa urgʻuli boʻlgani uchun yozuvda bir xil koʻrinadigan, faqat urgʻu bilan farqlanadigan soʻzlar paydo boʻladi. Matnda ular kontekstdan, nutqda esa urgʻudan ajratiladi.
| Urgʻu oxirgi boʻgʻinda | Urgʻu birinchi boʻgʻinda |
|---|---|
| olmá — meva | ólma — “olmoq” feʼlining boʻlishsiz buyrugʻi |
| yozmá (ish) — yozib bajariladigan | yózma — “yozmoq” feʼlining boʻlishsiz buyrugʻi |
| tortmá — stol yoki javon gʻaladoni | tórtma — “tortmoq” feʼlining boʻlishsiz buyrugʻi |
| suzmá — suzib olingan qatiq | súzma — “suzmoq” feʼlining boʻlishsiz buyrugʻi |
| atlás — ipak mato | átlas — xaritalar toʻplami |
Oʻzlashma soʻzlarda urgʻu
Rus tilidan va rus tili orqali kirgan soʻzlar odatda manba tildagi urgʻusini saqlaydi: téxnika, respúblika, fábrika, rádio. Arab va fors tillaridan ancha oldin oʻzlashgan soʻzlar esa koʻpincha umumiy qoidaga boʻysunadi: maktab, daftar — urgʻu oxirgi boʻgʻinda. Oʻzlashmalarning talaffuzi haqida “Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi” darsida batafsil aytilgan.
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish
Koʻp uchraydigan xatolar: boʻlishsizlik -ma siga urgʻu berish (“kelmá”, toʻgʻrisi kélma); soʻroq yuklamasi va shaxs-son qoʻshimchasini urgʻuli aytish (“keldimí”, “ishchimán”); rus tilidan kirgan soʻzlarda urgʻuni oxirga koʻchirish (“texniká”); oddiy matnda urgʻu belgisini qoʻyish — u faqat lugʻat, darslik va chalkashlik boʻlishi mumkin boʻlgan joylarda kerak. Urgʻuli boʻgʻinni topish uchun soʻzni boʻgʻinlarga ajrating va oxirgi qoʻshimchani tekshiring: agar u -ma, -mi, -chi, -ku, -da yoki -man, -san, -miz, -siz boʻlsa, urgʻu bitta oldingi boʻgʻinga tushadi; oʻzlashmalarda lugʻatga qarang.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
