UzLocal

Fonetika · § 13

Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish

Boʻgʻinga boʻlish — soʻzni talaffuzdagi eng kichik boʻlaklarga, yaʼni boʻgʻinlarga ajratish; har bir boʻgʻin unli tovush atrofida hosil boʻladi. Soʻzni koʻchirish esa soʻzning bir qismini satr oxirida qoldirib, qolgan qismini keyingi satrga oʻtkazishdir. Koʻchirish boʻgʻinga boʻlishga tayanadi, lekin har qanday boʻgʻin chegarasi ham koʻchirish uchun yarayvermaydi.

Soʻzda nechta unli boʻlsa, shuncha boʻgʻin boʻladi: “non” — bir boʻgʻin, “ki-tob” — ikki, “mam-la-kat” — uch boʻgʻin. Boʻgʻin turlari (ochiq va yopiq boʻgʻin, U, TU, TUT kabi tuzilishlar) “Boʻgʻin” darsida koʻrib chiqilgan; bu yerda soʻzni boʻgʻinga toʻgʻri ajratish va yozuvda koʻchirish haqida gap boradi.

Soʻzni boʻgʻinga boʻlish qoidalari

Boʻgʻin chegarasi ikki unli orasida nechta undosh turganiga qarab aniqlanadi. Oʻzbek tilida boʻgʻin undosh bilan boshlanishga intiladi: unlilar orasida bitta undosh boʻlsa, u keyingi boʻgʻinga oʻtadi.

Unlilar orasidagi undoshlar soniga koʻra boʻgʻin chegarasi
Unlilar orasidaQoidaMisollar
hech narsa (unlilar yonma-yon)chegara unlilar orasidan oʻtadio-i-la, shi-or, mu-al-lim
bitta undoshundosh keyingi boʻgʻinga oʻtadio-na, ki-tob, ba-ho-dir
ikkita undoshbirinchisi oldingi, ikkinchisi keyingi boʻgʻindamak-tab, bir-ga, kat-ta
uchta undoshdastlabki ikkitasi oldingi boʻgʻinda qoladidoʻst-lik, mard-lik, toʻrt-ta

Qoʻshimcha olgan soʻz ham talaffuzga koʻra boʻlinadi, morfemaga koʻra emas: “kitobi” — ki-to-bi (ki-tob-i emas); “ishladi” — ish-la-di; “oʻquvchilar” — oʻ-quv-chi-lar.

Qoʻsh undoshlar hamisha ikki boʻgʻinga taqsimlanadi: “kat-ta”, “am-mo”, “ik-ki”. Soʻz boshidagi yoki oxiridagi undoshlar toʻplanishi, masalan, oʻzlashma “sport”, “tekst” soʻzlarida, boʻlinmaydi va bitta boʻgʻinga kiradi.

Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari

Koʻchirishning asosiy talabi — soʻz faqat boʻgʻin chegarasidan boʻlinadi. “Mamlakat” soʻzini ikki xil koʻchirish mumkin: “mam-lakat” va “mamla-kat”. Bundan tashqari, bir qator cheklovlar amal qiladi.

Koʻchirishning asosiy qoidalari
QoidaToʻgʻriNotoʻgʻri
Faqat boʻgʻin chegarasidan koʻchiriladiki-tob, mak-tabkit-ob, ma-ktab
Bir harfli boʻgʻin satrda qoldirilmaydi va koʻchirilmaydiaba-diy; “ona”, “uka” koʻchirilmaydia-badiy, o-na, u-ka
Bir boʻgʻinli soʻz boʻlinmaydinon, doʻst, tekstdoʻ-st, tek-st
Tutuq belgisi oldingi satrda qoladimaʼ-no, taʼ-sirma-ʼno, ta-ʼsir
Lotin yozuvida ikki harf bilan yoziladigan sh, ch hamda bitta tovushni bildiruvchi ng boʻlinmaydipe-shona, de-ngiz, si-ngilden-giz, sin-gil
Qisqartmalar, bosh harf bilan familiya, son bilan oʻlchov birligi ajratilmaydiBMT, A. Qodiriy, 25 km — bir satrdaBM-T; “A.” satr oxirida, “Qodiriy” keyingi satrda

Koʻchirishning mumkin boʻlgan barcha variantlari: “mam-lakat” / “mamla-kat”; “oʻquv-chilar” / “oʻquvchi-lar”; “tash-kilot” / “tashki-lot”. “Ona”, “uka”, “oy” soʻzlari umuman koʻchirilmaydi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Eng koʻp uchraydigan xatolar: soʻzni morfemaga koʻra boʻlish (ki-to-bi oʻrniga ki-tob-i); satrda bitta unlini qoldirish (o-na); tutuq belgisini keyingi satrga oʻtkazish; bir boʻgʻinli soʻz va qisqartmalarni boʻlish. Lotin yozuvida oʻ va gʻ harflaridagi belgi harfdan ajratilmaydi. Chiziqcha bilan yoziladigan soʻzlarni (“ota-ona”) chiziqcha oʻrnidan koʻchirish eng qulaydir. Soʻzni boʻlaklari oʻquvchini chalgʻitadigan yoki nooʻrin maʼno beradigan qilib boʻlmaslik ham tavsiya etiladi.

Oʻzingizni tekshiring

1) Unlilarni sanang — bu boʻgʻinlar soni. 2) Har ikki unli orasidagi undoshlarni sanab, jadvaldagi qoidani qoʻllang. 3) Koʻchirish uchun bitta harfni qoldiradigan, tutuq belgisini ajratadigan yoki qisqartmani boʻladigan chegaralarni chiqarib tashlang. Masalan, “oʻqituvchi”: oʻ-qi-tuv-chi — toʻrt boʻgʻin; “oʻqi-tuvchi” va “oʻqituv-chi” tarzida koʻchirish mumkin, “oʻ-qituvchi” tarzida emas.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi