Fonetika · § 13
Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
Boʻgʻinga boʻlish — soʻzni talaffuzdagi eng kichik boʻlaklarga, yaʼni boʻgʻinlarga ajratish; har bir boʻgʻin unli tovush atrofida hosil boʻladi. Soʻzni koʻchirish esa soʻzning bir qismini satr oxirida qoldirib, qolgan qismini keyingi satrga oʻtkazishdir. Koʻchirish boʻgʻinga boʻlishga tayanadi, lekin har qanday boʻgʻin chegarasi ham koʻchirish uchun yarayvermaydi.
Soʻzda nechta unli boʻlsa, shuncha boʻgʻin boʻladi: “non” — bir boʻgʻin, “ki-tob” — ikki, “mam-la-kat” — uch boʻgʻin. Boʻgʻin turlari (ochiq va yopiq boʻgʻin, U, TU, TUT kabi tuzilishlar) “Boʻgʻin” darsida koʻrib chiqilgan; bu yerda soʻzni boʻgʻinga toʻgʻri ajratish va yozuvda koʻchirish haqida gap boradi.
Soʻzni boʻgʻinga boʻlish qoidalari
Boʻgʻin chegarasi ikki unli orasida nechta undosh turganiga qarab aniqlanadi. Oʻzbek tilida boʻgʻin undosh bilan boshlanishga intiladi: unlilar orasida bitta undosh boʻlsa, u keyingi boʻgʻinga oʻtadi.
| Unlilar orasida | Qoida | Misollar |
|---|---|---|
| hech narsa (unlilar yonma-yon) | chegara unlilar orasidan oʻtadi | o-i-la, shi-or, mu-al-lim |
| bitta undosh | undosh keyingi boʻgʻinga oʻtadi | o-na, ki-tob, ba-ho-dir |
| ikkita undosh | birinchisi oldingi, ikkinchisi keyingi boʻgʻinda | mak-tab, bir-ga, kat-ta |
| uchta undosh | dastlabki ikkitasi oldingi boʻgʻinda qoladi | doʻst-lik, mard-lik, toʻrt-ta |
Qoʻshimcha olgan soʻz ham talaffuzga koʻra boʻlinadi, morfemaga koʻra emas: “kitobi” — ki-to-bi (ki-tob-i emas); “ishladi” — ish-la-di; “oʻquvchilar” — oʻ-quv-chi-lar.
Qoʻsh undoshlar hamisha ikki boʻgʻinga taqsimlanadi: “kat-ta”, “am-mo”, “ik-ki”. Soʻz boshidagi yoki oxiridagi undoshlar toʻplanishi, masalan, oʻzlashma “sport”, “tekst” soʻzlarida, boʻlinmaydi va bitta boʻgʻinga kiradi.
Soʻzni satrdan satrga koʻchirish qoidalari
Koʻchirishning asosiy talabi — soʻz faqat boʻgʻin chegarasidan boʻlinadi. “Mamlakat” soʻzini ikki xil koʻchirish mumkin: “mam-lakat” va “mamla-kat”. Bundan tashqari, bir qator cheklovlar amal qiladi.
| Qoida | Toʻgʻri | Notoʻgʻri |
|---|---|---|
| Faqat boʻgʻin chegarasidan koʻchiriladi | ki-tob, mak-tab | kit-ob, ma-ktab |
| Bir harfli boʻgʻin satrda qoldirilmaydi va koʻchirilmaydi | aba-diy; “ona”, “uka” koʻchirilmaydi | a-badiy, o-na, u-ka |
| Bir boʻgʻinli soʻz boʻlinmaydi | non, doʻst, tekst | doʻ-st, tek-st |
| Tutuq belgisi oldingi satrda qoladi | maʼ-no, taʼ-sir | ma-ʼno, ta-ʼsir |
| Lotin yozuvida ikki harf bilan yoziladigan sh, ch hamda bitta tovushni bildiruvchi ng boʻlinmaydi | pe-shona, de-ngiz, si-ngil | den-giz, sin-gil |
| Qisqartmalar, bosh harf bilan familiya, son bilan oʻlchov birligi ajratilmaydi | BMT, A. Qodiriy, 25 km — bir satrda | BM-T; “A.” satr oxirida, “Qodiriy” keyingi satrda |
Koʻchirishning mumkin boʻlgan barcha variantlari: “mam-lakat” / “mamla-kat”; “oʻquv-chilar” / “oʻquvchi-lar”; “tash-kilot” / “tashki-lot”. “Ona”, “uka”, “oy” soʻzlari umuman koʻchirilmaydi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Eng koʻp uchraydigan xatolar: soʻzni morfemaga koʻra boʻlish (ki-to-bi oʻrniga ki-tob-i); satrda bitta unlini qoldirish (o-na); tutuq belgisini keyingi satrga oʻtkazish; bir boʻgʻinli soʻz va qisqartmalarni boʻlish. Lotin yozuvida oʻ va gʻ harflaridagi belgi harfdan ajratilmaydi. Chiziqcha bilan yoziladigan soʻzlarni (“ota-ona”) chiziqcha oʻrnidan koʻchirish eng qulaydir. Soʻzni boʻlaklari oʻquvchini chalgʻitadigan yoki nooʻrin maʼno beradigan qilib boʻlmaslik ham tavsiya etiladi.
Oʻzingizni tekshiring
1) Unlilarni sanang — bu boʻgʻinlar soni. 2) Har ikki unli orasidagi undoshlarni sanab, jadvaldagi qoidani qoʻllang. 3) Koʻchirish uchun bitta harfni qoldiradigan, tutuq belgisini ajratadigan yoki qisqartmani boʻladigan chegaralarni chiqarib tashlang. Masalan, “oʻqituvchi”: oʻ-qi-tuv-chi — toʻrt boʻgʻin; “oʻqi-tuvchi” va “oʻqituv-chi” tarzida koʻchirish mumkin, “oʻ-qituvchi” tarzida emas.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
