Fonetika · § 17
Tovush va harf
Tovush — nutqning eng kichik talaffuz birligi: uni nutq aʼzolari yordamida aytamiz va quloq bilan eshitamiz. Harf — tovushni yozuvda ifodalaydigan shartli belgi: uni yozamiz va koʻz bilan oʻqiymiz. Tovush ogʻzaki nutqqa, harf esa yozma nutqqa tegishli. Tovushlarni fonetika, harflar va boshqa yozuv belgilarini grafika, soʻzlarni yozish qoidalarini esa orfografiya oʻrganadi.
Tovush va harfni qanday farqlash mumkin
| Belgi | Tovush | Harf |
|---|---|---|
| qayerda mavjud | ogʻzaki nutqda | yozuvda |
| qanday idrok etiladi | talaffuz qilinadi va eshitiladi | yoziladi va oʻqiladi |
| qaysi boʻlim oʻrganadi | fonetika | grafika (yozish qoidalarini — orfografiya) |
| qanday belgilanadi | kvadrat qavsda: [y], [kitop] | qoʻshtirnoqda: “yo”, “kitob” |
| oʻzbek tilida soni | 6 unli va koʻpchilik darsliklarga koʻra 24 undosh | kirill alifbosida 35, lotin alifbosida 29 harf |
Tovushni yozib boʻlmaydi, harfni esa talaffuz qilib boʻlmaydi: harfni oʻqiganda biz uning orqasidagi tovushni aytamiz. Shuning uchun “soʻzda a harfi eshitiladi” deyish notoʻgʻri — eshitiladigani tovush. Bir tovush turli alifbolarda turlicha ifodalanishi mumkin: kirill yozuvida bitta harf bilan yoziladigan ayrim tovushlar lotin yozuvida ikki belgi bilan yoziladi.
Oʻzbek alifbosi
Alifbo — belgilangan tartibda joylashgan harflar yigʻindisi. Oʻzbek kirill alifbosida 35 harf bor, ular orasida oʻzbek tiliga xos “oʻ”, “q”, “gʻ”, “h” ham bor. Amaldagi lotin alifbosida 29 harf bor: [sh] va [ch] tovushlari ikki belgi birikmasi bilan, [oʻ] va [gʻ] tovushlari esa harf va maxsus belgi bilan yoziladi; tutuq belgisi ham alifbodan alohida harf sifatida oʻrin olgan. [ng] tovushi ikkala yozuvda ham ikki harf birikmasi bilan yoziladi va alohida harf hisoblanmaydi.
Harf va tovush mos kelmaydigan hollar
| Holat | Misol | Harf | Tovush |
|---|---|---|---|
| “ye”, “yo”, “yu”, “ya” soʻz boshida, unlidan va “ʼ” dan keyin [y] va unlini bildiradi | yoz [yoz], oyoq [oyoq] | 2; 3 | 3; 4 |
| “ng” — ikki harf, bitta tovush | tong | 4 | 3 |
| “ʼ” ayirish belgisi alohida tovushni bildirmaydi | maʼno | 5 | 4 |
| rus tilidan oʻzlashgan soʻzlardagi “” tovush emas | aprel | 6 | 5 |
| “j” harfi ikki xil tovushni bildiradi | jon [djon], jurnal [jurnal] | 1 | 1 ([dj] yoki [j]) |
| soni teng, lekin boshqa tovush eshitiladi | kitob [kitop] | 5 | 5 |
Sanab koʻring: “yoshlik” — 5 harf, 6 tovush [yoshlik]; “yulduz” — 5 harf, 6 tovush [yulduz]; “tonggi” — 6 harf, 5 tovush; “sanʼat” — 6 harf, 5 tovush; “shahar” — 5 harf, 5 tovush.
Lotin yozuvida “yo”, “yu”, “ya” kabi harflar yoʻq: [y] va unli alohida yoziladi, shuning uchun harf va tovush soni koʻproq mos keladi. Sanashda [sh], [ch], [oʻ], [gʻ] ni ifodalaydigan belgilar bittadan harf hisoblanadi. “Shoir” soʻzi lotin yozuvida besh belgi bilan yozilsa ham, toʻrt harf va toʻrt tovushdan iborat; “oʻgʻil” — olti belgi, toʻrt harf va toʻrt tovush; “tong” esa toʻrt harf, lekin uch tovush, chunki [ng] alohida harf emas.
Koʻp uchraydigan xatolar
Birinchi xato — “yo”, “yu”, “ya” ni bitta tovush deb sanash: “yoz” soʻzida ikki emas, uch tovush bor. Ikkinchisi — “ng” ni ikki tovush deb hisoblash va uni [n] va [g] qilib aytish: “tong”, “keng”, “singil” soʻzlarida bitta burun tovushi bor. Uchinchisi — yozuvda “ʼ” ni tushirib qoldirish: “mano”, “sanat” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi “maʼno”, “sanʼat”. Toʻrtinchisi — soʻzni eshitilganidek yozish (“kitop”); yozilishni orfografiya qoidalari boʻyicha tekshiring. Nihoyat, transkripsiyada harf emas, tovush yoziladi: [yoz] emas, [yoz] (batafsil — “Fonetik transkripsiya” darsida).
Oʻzingizni tekshiring
“Yongʻoq” soʻzini oling. Harflarini yozing: yo, n, gʻ, o, q — 5 ta. Soʻzni sekin aytib, tovushlarini yozing: [y], [o], [n], [gʻ], [o], [q] — 6 ta, ulardan 2 tasi unli, 4 tasi undosh. “Yo” harfi ikki tovushni berdi, shuning uchun tovush koʻproq. Lotin yozuvida esa bu soʻzda 6 harf va 6 tovush boʻladi. “Masʼul”, “oʻyinchoq”, “yangi” soʻzlarini ham shu tarzda tahlil qiling.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
