UzLocal

Fonetika · § 17

Tovush va harf

Tovush — nutqning eng kichik talaffuz birligi: uni nutq aʼzolari yordamida aytamiz va quloq bilan eshitamiz. Harf — tovushni yozuvda ifodalaydigan shartli belgi: uni yozamiz va koʻz bilan oʻqiymiz. Tovush ogʻzaki nutqqa, harf esa yozma nutqqa tegishli. Tovushlarni fonetika, harflar va boshqa yozuv belgilarini grafika, soʻzlarni yozish qoidalarini esa orfografiya oʻrganadi.

Tovush va harfni qanday farqlash mumkin

Tovush va harfning farqi
BelgiTovushHarf
qayerda mavjudogʻzaki nutqdayozuvda
qanday idrok etiladitalaffuz qilinadi va eshitiladiyoziladi va oʻqiladi
qaysi boʻlim oʻrganadifonetikagrafika (yozish qoidalarini — orfografiya)
qanday belgilanadikvadrat qavsda: [y], [kitop]qoʻshtirnoqda: “yo”, “kitob”
oʻzbek tilida soni6 unli va koʻpchilik darsliklarga koʻra 24 undoshkirill alifbosida 35, lotin alifbosida 29 harf

Tovushni yozib boʻlmaydi, harfni esa talaffuz qilib boʻlmaydi: harfni oʻqiganda biz uning orqasidagi tovushni aytamiz. Shuning uchun “soʻzda a harfi eshitiladi” deyish notoʻgʻri — eshitiladigani tovush. Bir tovush turli alifbolarda turlicha ifodalanishi mumkin: kirill yozuvida bitta harf bilan yoziladigan ayrim tovushlar lotin yozuvida ikki belgi bilan yoziladi.

Oʻzbek alifbosi

Alifbo — belgilangan tartibda joylashgan harflar yigʻindisi. Oʻzbek kirill alifbosida 35 harf bor, ular orasida oʻzbek tiliga xos “oʻ”, “q”, “gʻ”, “h” ham bor. Amaldagi lotin alifbosida 29 harf bor: [sh] va [ch] tovushlari ikki belgi birikmasi bilan, [oʻ] va [gʻ] tovushlari esa harf va maxsus belgi bilan yoziladi; tutuq belgisi ham alifbodan alohida harf sifatida oʻrin olgan. [ng] tovushi ikkala yozuvda ham ikki harf birikmasi bilan yoziladi va alohida harf hisoblanmaydi.

Harf va tovush mos kelmaydigan hollar

Kirill yozuvida harf va tovush mos kelmaydigan hollar
HolatMisolHarfTovush
“ye”, “yo”, “yu”, “ya” soʻz boshida, unlidan va “ʼ” dan keyin [y] va unlini bildiradiyoz [yoz], oyoq [oyoq]2; 33; 4
“ng” — ikki harf, bitta tovushtong43
“ʼ” ayirish belgisi alohida tovushni bildirmaydimaʼno54
rus tilidan oʻzlashgan soʻzlardagi “” tovush emasaprel65
“j” harfi ikki xil tovushni bildiradijon [djon], jurnal [jurnal]11 ([dj] yoki [j])
soni teng, lekin boshqa tovush eshitiladikitob [kitop]55

Sanab koʻring: “yoshlik” — 5 harf, 6 tovush [yoshlik]; “yulduz” — 5 harf, 6 tovush [yulduz]; “tonggi” — 6 harf, 5 tovush; “sanʼat” — 6 harf, 5 tovush; “shahar” — 5 harf, 5 tovush.

Lotin yozuvida “yo”, “yu”, “ya” kabi harflar yoʻq: [y] va unli alohida yoziladi, shuning uchun harf va tovush soni koʻproq mos keladi. Sanashda [sh], [ch], [oʻ], [gʻ] ni ifodalaydigan belgilar bittadan harf hisoblanadi. “Shoir” soʻzi lotin yozuvida besh belgi bilan yozilsa ham, toʻrt harf va toʻrt tovushdan iborat; “oʻgʻil” — olti belgi, toʻrt harf va toʻrt tovush; “tong” esa toʻrt harf, lekin uch tovush, chunki [ng] alohida harf emas.

Koʻp uchraydigan xatolar

Birinchi xato — “yo”, “yu”, “ya” ni bitta tovush deb sanash: “yoz” soʻzida ikki emas, uch tovush bor. Ikkinchisi — “ng” ni ikki tovush deb hisoblash va uni [n] va [g] qilib aytish: “tong”, “keng”, “singil” soʻzlarida bitta burun tovushi bor. Uchinchisi — yozuvda “ʼ” ni tushirib qoldirish: “mano”, “sanat” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi “maʼno”, “sanʼat”. Toʻrtinchisi — soʻzni eshitilganidek yozish (“kitop”); yozilishni orfografiya qoidalari boʻyicha tekshiring. Nihoyat, transkripsiyada harf emas, tovush yoziladi: [yoz] emas, [yoz] (batafsil — “Fonetik transkripsiya” darsida).

Oʻzingizni tekshiring

“Yongʻoq” soʻzini oling. Harflarini yozing: yo, n, gʻ, o, q — 5 ta. Soʻzni sekin aytib, tovushlarini yozing: [y], [o], [n], [gʻ], [o], [q] — 6 ta, ulardan 2 tasi unli, 4 tasi undosh. “Yo” harfi ikki tovushni berdi, shuning uchun tovush koʻproq. Lotin yozuvida esa bu soʻzda 6 harf va 6 tovush boʻladi. “Masʼul”, “oʻyinchoq”, “yangi” soʻzlarini ham shu tarzda tahlil qiling.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi