Fonetika · § 26
Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
Tutuq belgisi (ʼ) — soʻz ichida kelib, oldingi unlini bir oz choʻzib aytish yoki undoshni keyingi unlidan qisqa uzilish bilan ajratish kerakligini koʻrsatadigan belgi. U alohida tovushni ifodalamaydi. Lotin yozuvida tutuq belgisi vergulsimon ʼ shaklida, oʻ va gʻ harflaridagi belgi esa teskari vergulsimon ʻ shaklida yoziladi. Bu ikki belgining vazifasi har xil va ularni klaviaturadagi oddiy apostrof bilan almashtirib boʻlmaydi.
Tutuq belgisi qayerdan kelgan
Tutuq belgisi asosan arabcha oʻzlashmalarda uchraydi. Arab tilida oʻzbek tilida boʻlmagan boʻgʻiz tovushlari — ayn va hamza bor. Oʻzbek tilida ular aytilmaydi, lekin izi unli choʻzilishi yoki qisqa uzilish sifatida saqlangan. Tutuq belgisi ana shu izni koʻrsatadi: maʼno, taʼlim, sanʼat, eʼlon.
Tutuq belgisining ikki vazifasi
| Oʻrni | Qanday aytiladi | Misollar |
|---|---|---|
| unlidan keyin, undosh oldida | oldingi unli bir oz choʻzib aytiladi | maʼno [ma:no], sheʼr [she:r], taʼsir, aʼlo, baʼzan |
| undoshdan keyin, unli oldida | undosh keyingi unlidan qisqa uzilish bilan ajratib aytiladi | sanʼat, surʼat, qatʼiy, jurʼat, masʼul |
Tutuq belgisi soʻzlarni farqlaydi: sheʼr “nazm” — sher “yirtqich hayvon”; surʼat “tezlik” — surat “rasm”. Uni yozuvda yoki talaffuzda tushirib qoldirish boshqa soʻzni hosil qiladi.
Tutuq belgisi qoʻyilmaydigan holatlar
Ikki unli shunchaki yonma-yon kelganda tutuq belgisi qoʻyilmaydi: oila, shoir, qoida, matbaa, mutolaa. Har bir unli alohida aytiladi; jonli nutqda ularning orasida [y] eshitilishi mumkin — [shoyir], lekin yozuvda bu aks etmaydi. Ruscha obyekt, syezd, podyezd kabi soʻzlardagi ayirish belgisi esa tutuq emas: bu soʻzlarda undoshdan keyin [y] tovushi eshitiladi va lotin yozuvida ular shu tovush bilan yoziladi.
Oʻ, gʻ va tutuq belgisi: uchta oʻxshash belgi
Lotin yozuvida oʻ, gʻ va tutuq belgisi bir-biriga oʻxshaydi, ammo mohiyati boshqa. Oʻ — orqa qator, oʻrta keng, lablangan unli; gʻ — jarangli sirgʻaluvchi undosh. Bular alohida tovushlarni bildiradigan mustaqil harflar boʻlib, ʻ belgisi harfning ajralmas qismidir. Tutuq belgisi esa tovushni bildirmaydi, faqat yonidagi harflar qanday oʻqilishini koʻrsatadi. Oʻ harfidagi belgi tushib qolsa, boshqa soʻz chiqadi: oʻn “10” — un “bugʻdoy uni”.
koʻl “suv havzasi” — kul “oʻtin qoldigʻi”; oʻzbek, togʻ, bogʻ. Moʻʼjiza va moʻʼtabar soʻzlarida oʻ harfi va tutuq belgisi yonma-yon keladi: avval ʻ, keyin ʼ.
| Belgi | Nima u | Vazifasi | Misol |
|---|---|---|---|
| ʻ | oʻ va gʻ harflarining tarkibiy qismi | harfning bir qismi, alohida tovushni ifodalashga xizmat qiladi | oʻzbek, togʻ |
| ʼ | tutuq belgisi | unlini choʻzish yoki undoshni ajratishni koʻrsatadi | maʼno, sanʼat |
| ʼ | klaviaturadagi toʻgʻri apostrof | oʻzbek yozuvining belgisi emas, uning oʻrnida ishlatish xato | oʻzbek yozuvida ishlatilmaydi |
| ʼ va ʼ | teskari urgʻu belgisi va yopuvchi tirnoq | oʻzbek yozuvining belgilari emas, ularning oʻrnida ishlatish xato | oʻzbek yozuvida ishlatilmaydi |
Koʻp uchraydigan xatolar
Koʻp uchraydigan xatolar: tutuq belgisini tushirish (maʼno oʻrniga “mano”) yoki uni talaffuzda hisobga olmaslik; uning oʻrniga oʻ va gʻ dagi belgini qoʻyish yoki aksincha; toʻgʻri apostrof, teskari urgʻu belgisi yoki tirnoq ishlatish; ikki unli orasiga ortiqcha belgi qoʻyish (oila, shoir soʻzlarida u yoʻq); soʻzni koʻchirishda belgini oldingi harfdan ajratish — toʻgʻrisi maʼ-no, taʼ-sir. Koʻzga bir xil koʻrinsa-da, kompyuter uchun bular turli belgilar: notoʻgʻri belgili soʻz qidiruvda topilmaydi, imlo tekshiruvi uni xato deydi. Imlo qoidalari — “Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari” darsida.
Oʻzingizni tekshiring
Soʻzni sekin oʻqing: unli bir oz choʻziq eshitilsa yoki undoshdan keyin qisqa uzilish sezilsa (maʼno, sanʼat), tutuq belgisi kerak; ikki unli shunchaki yonma-yon tursa (oila, shoir), kerak emas. Lotin yozuvida oʻzbek klaviatura tartibidan yoki avtoalmashtirishdan foydalaning (batafsil “Apostroflar: oʻ, gʻ (ʻ) va tutuq belgisi (ʼ)” darsida). Mashq: eʼlon, surat, qoida, moʻʼjiza, taʼlim, surʼat soʻzlaridan tutuq belgisi borlarini ajrating. Javob: eʼlon, moʻʼjiza, taʼlim, surʼat.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
