UzLocal

Fonetika · § 26

Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi

Tutuq belgisi (ʼ) — soʻz ichida kelib, oldingi unlini bir oz choʻzib aytish yoki undoshni keyingi unlidan qisqa uzilish bilan ajratish kerakligini koʻrsatadigan belgi. U alohida tovushni ifodalamaydi. Lotin yozuvida tutuq belgisi vergulsimon ʼ shaklida, oʻ va gʻ harflaridagi belgi esa teskari vergulsimon ʻ shaklida yoziladi. Bu ikki belgining vazifasi har xil va ularni klaviaturadagi oddiy apostrof bilan almashtirib boʻlmaydi.

Tutuq belgisi qayerdan kelgan

Tutuq belgisi asosan arabcha oʻzlashmalarda uchraydi. Arab tilida oʻzbek tilida boʻlmagan boʻgʻiz tovushlari — ayn va hamza bor. Oʻzbek tilida ular aytilmaydi, lekin izi unli choʻzilishi yoki qisqa uzilish sifatida saqlangan. Tutuq belgisi ana shu izni koʻrsatadi: maʼno, taʼlim, sanʼat, eʼlon.

Tutuq belgisining ikki vazifasi

Tutuq belgisi talaffuzda nimani bildiradi
OʻrniQanday aytiladiMisollar
unlidan keyin, undosh oldidaoldingi unli bir oz choʻzib aytiladimaʼno [ma:no], sheʼr [she:r], taʼsir, aʼlo, baʼzan
undoshdan keyin, unli oldidaundosh keyingi unlidan qisqa uzilish bilan ajratib aytiladisanʼat, surʼat, qatʼiy, jurʼat, masʼul

Tutuq belgisi soʻzlarni farqlaydi: sheʼr “nazm” — sher “yirtqich hayvon”; surʼat “tezlik” — surat “rasm”. Uni yozuvda yoki talaffuzda tushirib qoldirish boshqa soʻzni hosil qiladi.

Tutuq belgisi qoʻyilmaydigan holatlar

Ikki unli shunchaki yonma-yon kelganda tutuq belgisi qoʻyilmaydi: oila, shoir, qoida, matbaa, mutolaa. Har bir unli alohida aytiladi; jonli nutqda ularning orasida [y] eshitilishi mumkin — [shoyir], lekin yozuvda bu aks etmaydi. Ruscha obyekt, syezd, podyezd kabi soʻzlardagi ayirish belgisi esa tutuq emas: bu soʻzlarda undoshdan keyin [y] tovushi eshitiladi va lotin yozuvida ular shu tovush bilan yoziladi.

Oʻ, gʻ va tutuq belgisi: uchta oʻxshash belgi

Lotin yozuvida oʻ, gʻ va tutuq belgisi bir-biriga oʻxshaydi, ammo mohiyati boshqa. Oʻ — orqa qator, oʻrta keng, lablangan unli; gʻ — jarangli sirgʻaluvchi undosh. Bular alohida tovushlarni bildiradigan mustaqil harflar boʻlib, ʻ belgisi harfning ajralmas qismidir. Tutuq belgisi esa tovushni bildirmaydi, faqat yonidagi harflar qanday oʻqilishini koʻrsatadi. Oʻ harfidagi belgi tushib qolsa, boshqa soʻz chiqadi: oʻn “10” — un “bugʻdoy uni”.

koʻl “suv havzasi” — kul “oʻtin qoldigʻi”; oʻzbek, togʻ, bogʻ. Moʻʼjiza va moʻʼtabar soʻzlarida oʻ harfi va tutuq belgisi yonma-yon keladi: avval ʻ, keyin ʼ.

Oʻxshash belgilar va ularning vazifasi
BelgiNima uVazifasiMisol
ʻoʻ va gʻ harflarining tarkibiy qismiharfning bir qismi, alohida tovushni ifodalashga xizmat qiladioʻzbek, togʻ
ʼtutuq belgisiunlini choʻzish yoki undoshni ajratishni koʻrsatadimaʼno, sanʼat
ʼklaviaturadagi toʻgʻri apostrofoʻzbek yozuvining belgisi emas, uning oʻrnida ishlatish xatooʻzbek yozuvida ishlatilmaydi
ʼ va ʼteskari urgʻu belgisi va yopuvchi tirnoqoʻzbek yozuvining belgilari emas, ularning oʻrnida ishlatish xatooʻzbek yozuvida ishlatilmaydi

Koʻp uchraydigan xatolar

Koʻp uchraydigan xatolar: tutuq belgisini tushirish (maʼno oʻrniga “mano”) yoki uni talaffuzda hisobga olmaslik; uning oʻrniga oʻ va gʻ dagi belgini qoʻyish yoki aksincha; toʻgʻri apostrof, teskari urgʻu belgisi yoki tirnoq ishlatish; ikki unli orasiga ortiqcha belgi qoʻyish (oila, shoir soʻzlarida u yoʻq); soʻzni koʻchirishda belgini oldingi harfdan ajratish — toʻgʻrisi maʼ-no, taʼ-sir. Koʻzga bir xil koʻrinsa-da, kompyuter uchun bular turli belgilar: notoʻgʻri belgili soʻz qidiruvda topilmaydi, imlo tekshiruvi uni xato deydi. Imlo qoidalari — “Tutuq belgisi (ʼ) va oʻ, gʻ harflari” darsida.

Oʻzingizni tekshiring

Soʻzni sekin oʻqing: unli bir oz choʻziq eshitilsa yoki undoshdan keyin qisqa uzilish sezilsa (maʼno, sanʼat), tutuq belgisi kerak; ikki unli shunchaki yonma-yon tursa (oila, shoir), kerak emas. Lotin yozuvida oʻzbek klaviatura tartibidan yoki avtoalmashtirishdan foydalaning (batafsil “Apostroflar: oʻ, gʻ (ʻ) va tutuq belgisi (ʼ)” darsida). Mashq: eʼlon, surat, qoida, moʻʼjiza, taʼlim, surʼat soʻzlaridan tutuq belgisi borlarini ajrating. Javob: eʼlon, moʻʼjiza, taʼlim, surʼat.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi