Fonetika · § 19
Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi — undosh aytilganda havo yoʻlidagi toʻsiq qaysi aʼzolar ishtirokida va ogʻiz boʻshligʻining qaysi nuqtasida hosil boʻlishini koʻrsatadigan belgi. Bu belgi undoshning hosil boʻlish oʻrni deb ham ataladi. Toʻsiqni harakatchan (faol) aʼzo — lab yoki tilning biror qismi — qoʻzgʻalmas (nofaol) aʼzoga, yaʼni tish, milk yoki tanglayga yaqinlashib yoki tegib hosil qiladi. Faol aʼzoga koʻra undoshlar lab, til va boʻgʻiz undoshlariga boʻlinadi.
Hosil boʻlish oʻrnini qanday aniqlash mumkin
Undoshni bir necha marta sekin ayting va qaysi aʼzo qayerga harakatlanayotganini kuzating. Lablar ishlasa — lab undoshi; tilning uchi, oldi, oʻrtasi yoki orqasi ishlasa — til undoshi; ogʻizda toʻsiq boʻlmay, havo boʻgʻizda ishqalansa — boʻgʻiz undoshi.
Hosil boʻlish oʻrniga koʻra guruhlar
| Guruh | Toʻsiq qayerda hosil boʻladi | Undoshlar | Misollar |
|---|---|---|---|
| lab-lab | pastki lab ustki lab bilan jipslashadi | b, p, m; oʻz soʻzlardagi “v” | bobo, pul, suv |
| lab-tish | pastki lab ustki tishlarga tegadi | f; oʻzlashmalardagi “v” | fasl, vagon |
| til oldi (tish va milk) | til uchi ustki tishlar yoki milk yonida | t, d, s, z, n, l, r (oʻzlashmalarda s) | tut, soʻz, lola |
| til oldi (tanglay) | tilning old qismi qattiq tanglayning oldiga koʻtariladi | sh, ch, j | sham, choy, jon |
| til oʻrta | tilning oʻrtasi qattiq tanglayga koʻtariladi | y | uy, yoʻl |
| til orqa | tilning orqasi yumshoq tanglayga tegadi | k, g, ng | koʻk, gap, tong |
| chuqur til orqa | tilning eng orqa qismi kichik tilga tegadi yoki yaqinlashadi | q, gʻ, x | qor, gʻor, xat |
| boʻgʻiz | havo boʻgʻizda ishqalanadi, ogʻizda toʻsiq boʻlmaydi | h | havo, har |
Lab va til oldi undoshlari
“B”, “p”, “m” lablarni jipslab aytiladi. “V” ning ikki turi bor: oʻz soʻzlarda — “suv”, “ovoz”, “davlat” — u tishlar ishtirokisiz, ikki lab orasida hosil boʻladi; rus tilidan oʻzlashgan “vagon”, “zavod” kabi soʻzlarda esa pastki lab tishlarga tegadi. Til oldi undoshlari eng koʻp. “T”, “d”, “n” da til uchi ustki tishlar yoki milkka taqaladi; “s”, “z” da til bilan tishlar orasida tirqish qoladi; “l” da havo tilning yon tomonlaridan oʻtadi; “r” da til uchi titraydi. “Sh”, “ch”, “j” da esa tanglayga tilning kengroq old qismi koʻtariladi.
Til orqa, chuqur til orqa va boʻgʻiz undoshlari
Ogʻiz ichkarisida hosil boʻladigan undoshlar rus tilida soʻzlashuvchilar uchun eng qiyinidir. “K”, “g”, “ng” yumshoq tanglay yonida hosil boʻladi. “Q”, “gʻ”, “x” esa undan ham ichkarida — kichik til yonida hosil boʻladi, shuning uchun ular “ogʻirroq” va boʻgʻiqroq eshitiladi. “H” da ogʻizdagi aʼzolar toʻsiq hosil qilmaydi: havo boʻgʻizda yengil ishqalanadi va tovush “x” dan ancha yumshoq chiqadi. Bu undoshlar juft-juft boʻlib soʻzlarni farqlaydi.
| Juft | Farqi | Misol |
|---|---|---|
| k — q | “k” yumshoq tanglayda, “q” kichik til yonida | kon — qon |
| g — gʻ | “g” — til orqa portlovchi, “gʻ” — chuqur til orqa sirgʻaluvchi | goʻr — gʻoʻr |
| x — h | “x” kichik til yonida, “h” boʻgʻizda | xol — hol |
| n — ng | “n” til uchi bilan, “ng” til orqasi bilan; ikkalasida ham havo burundan chiqadi | tan — tang |
| s — sh | “s” til uchi bilan tish yonida, “sh” tilning old qismi bilan tanglayda | son — shon |
Mashq uchun: “qogʻoz” — “q”, “gʻ” chuqur til orqa; “keng” — “k”, “ng” til orqa; “hunar” — “h” boʻgʻiz undoshi; “shamol” — “sh” til oldi (tanglay), “m” lab, “l” til oldi; “yoʻl” — “y” til oʻrta undoshi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Asosiy xato — “q” ni “k”, “gʻ” ni “g”, “h” ni “x” kabi aytish: “qon” oʻrniga [kon] deyilsa, “qon” emas, “kon” eshitiladi, “gʻoʻr” esa “goʻr” ga aylanadi. “Ng” ni [n] va [g] ga ajratib aytish ham notoʻgʻri: “tong”, “yeng”, “singil” soʻzlarida bitta til orqa burun tovushi bor. Oʻz soʻzlardagi “v” ni (“suv”, “ovoz”) lab-tish bilan qattiq aytish ham nutqni tabiiy emas qilib qoʻyadi.
Oʻzingizni tekshiring
“Toshkent” soʻzidagi har bir undoshning hosil boʻlish oʻrnini aniqlang: “t” — til oldi (tish), “sh” — til oldi (tanglay), “k” — til orqa, “n” va “t” — til oldi. Soʻng “qoʻngʻiroq” soʻzini tahlil qiling: “q” — chuqur til orqa, “n” — til oldi, “gʻ” — chuqur til orqa, “r” — til oldi, “q” — chuqur til orqa. Hosil boʻlish usuli va sonorlar alohida darslarda koʻrib chiqiladi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
