UzLocal

Fonetika · § 19

Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi

Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi — undosh aytilganda havo yoʻlidagi toʻsiq qaysi aʼzolar ishtirokida va ogʻiz boʻshligʻining qaysi nuqtasida hosil boʻlishini koʻrsatadigan belgi. Bu belgi undoshning hosil boʻlish oʻrni deb ham ataladi. Toʻsiqni harakatchan (faol) aʼzo — lab yoki tilning biror qismi — qoʻzgʻalmas (nofaol) aʼzoga, yaʼni tish, milk yoki tanglayga yaqinlashib yoki tegib hosil qiladi. Faol aʼzoga koʻra undoshlar lab, til va boʻgʻiz undoshlariga boʻlinadi.

Hosil boʻlish oʻrnini qanday aniqlash mumkin

Undoshni bir necha marta sekin ayting va qaysi aʼzo qayerga harakatlanayotganini kuzating. Lablar ishlasa — lab undoshi; tilning uchi, oldi, oʻrtasi yoki orqasi ishlasa — til undoshi; ogʻizda toʻsiq boʻlmay, havo boʻgʻizda ishqalansa — boʻgʻiz undoshi.

Hosil boʻlish oʻrniga koʻra guruhlar

Oʻzbek undoshlarining hosil boʻlish oʻrni
GuruhToʻsiq qayerda hosil boʻladiUndoshlarMisollar
lab-labpastki lab ustki lab bilan jipslashadib, p, m; oʻz soʻzlardagi “v”bobo, pul, suv
lab-tishpastki lab ustki tishlarga tegadif; oʻzlashmalardagi “v”fasl, vagon
til oldi (tish va milk)til uchi ustki tishlar yoki milk yonidat, d, s, z, n, l, r (oʻzlashmalarda s)tut, soʻz, lola
til oldi (tanglay)tilning old qismi qattiq tanglayning oldiga koʻtariladish, ch, jsham, choy, jon
til oʻrtatilning oʻrtasi qattiq tanglayga koʻtariladiyuy, yoʻl
til orqatilning orqasi yumshoq tanglayga tegadik, g, ngkoʻk, gap, tong
chuqur til orqatilning eng orqa qismi kichik tilga tegadi yoki yaqinlashadiq, gʻ, xqor, gʻor, xat
boʻgʻizhavo boʻgʻizda ishqalanadi, ogʻizda toʻsiq boʻlmaydihhavo, har

Lab va til oldi undoshlari

“B”, “p”, “m” lablarni jipslab aytiladi. “V” ning ikki turi bor: oʻz soʻzlarda — “suv”, “ovoz”, “davlat” — u tishlar ishtirokisiz, ikki lab orasida hosil boʻladi; rus tilidan oʻzlashgan “vagon”, “zavod” kabi soʻzlarda esa pastki lab tishlarga tegadi. Til oldi undoshlari eng koʻp. “T”, “d”, “n” da til uchi ustki tishlar yoki milkka taqaladi; “s”, “z” da til bilan tishlar orasida tirqish qoladi; “l” da havo tilning yon tomonlaridan oʻtadi; “r” da til uchi titraydi. “Sh”, “ch”, “j” da esa tanglayga tilning kengroq old qismi koʻtariladi.

Til orqa, chuqur til orqa va boʻgʻiz undoshlari

Ogʻiz ichkarisida hosil boʻladigan undoshlar rus tilida soʻzlashuvchilar uchun eng qiyinidir. “K”, “g”, “ng” yumshoq tanglay yonida hosil boʻladi. “Q”, “gʻ”, “x” esa undan ham ichkarida — kichik til yonida hosil boʻladi, shuning uchun ular “ogʻirroq” va boʻgʻiqroq eshitiladi. “H” da ogʻizdagi aʼzolar toʻsiq hosil qilmaydi: havo boʻgʻizda yengil ishqalanadi va tovush “x” dan ancha yumshoq chiqadi. Bu undoshlar juft-juft boʻlib soʻzlarni farqlaydi.

Hosil boʻlish oʻrni yaqin undoshlar
JuftFarqiMisol
k — q“k” yumshoq tanglayda, “q” kichik til yonidakon — qon
g — gʻ“g” — til orqa portlovchi, “gʻ” — chuqur til orqa sirgʻaluvchigoʻr — gʻoʻr
x — h“x” kichik til yonida, “h” boʻgʻizdaxol — hol
n — ng“n” til uchi bilan, “ng” til orqasi bilan; ikkalasida ham havo burundan chiqaditan — tang
s — sh“s” til uchi bilan tish yonida, “sh” tilning old qismi bilan tanglaydason — shon

Mashq uchun: “qogʻoz” — “q”, “gʻ” chuqur til orqa; “keng” — “k”, “ng” til orqa; “hunar” — “h” boʻgʻiz undoshi; “shamol” — “sh” til oldi (tanglay), “m” lab, “l” til oldi; “yoʻl” — “y” til oʻrta undoshi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Asosiy xato — “q” ni “k”, “gʻ” ni “g”, “h” ni “x” kabi aytish: “qon” oʻrniga [kon] deyilsa, “qon” emas, “kon” eshitiladi, “gʻoʻr” esa “goʻr” ga aylanadi. “Ng” ni [n] va [g] ga ajratib aytish ham notoʻgʻri: “tong”, “yeng”, “singil” soʻzlarida bitta til orqa burun tovushi bor. Oʻz soʻzlardagi “v” ni (“suv”, “ovoz”) lab-tish bilan qattiq aytish ham nutqni tabiiy emas qilib qoʻyadi.

Oʻzingizni tekshiring

“Toshkent” soʻzidagi har bir undoshning hosil boʻlish oʻrnini aniqlang: “t” — til oldi (tish), “sh” — til oldi (tanglay), “k” — til orqa, “n” va “t” — til oldi. Soʻng “qoʻngʻiroq” soʻzini tahlil qiling: “q” — chuqur til orqa, “n” — til oldi, “gʻ” — chuqur til orqa, “r” — til oldi, “q” — chuqur til orqa. Hosil boʻlish usuli va sonorlar alohida darslarda koʻrib chiqiladi.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi