UzLocal

Fonetika · § 22

Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar

Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar — shovqinli undoshlarning hosil boʻlish usuliga koʻra ajratiladigan uch turi. Hosil boʻlish usuli nutq aʼzolari qanday toʻsiq hosil qilishi va havo uni qanday yengib oʻtishi bilan belgilanadi: portlovchilarda aʼzolar toʻla jipslashib, soʻng birdan ochiladi; sirgʻaluvchilarda ular faqat yaqinlashib, tor tirqish qoldiradi; affrikatalarda jipslashuv birdan emas, tirqishga oʻtib ochiladi. Sonorlar alohida guruh hosil qiladi (“Sonor tovushlar” darsiga qarang).

Portlovchi undoshlar

Portlovchilar — b, p, d, t, g, k, q. Havo jipslashgan aʼzolar orqasida bir lahza toʻxtaydi, bosim ortadi va toʻsiq qisqa “portlash” bilan ochiladi. Bunday tovushni choʻzib boʻlmaydi: “p” bir lahzagina eshitiladi. Hosil boʻlish oʻrniga koʻra: b, p — lab-lab; d, t — til oldi; g, k — til orqa; q — chuqur til orqa. Jarangli-jarangsiz juftlar: b — p, d — t, g — k; “q” ning jarangli jufti yoʻq. Ogʻizda toʻla jipslashuv m, n, ng da ham boʻladi, lekin havo burundan erkin chiqadi, shuning uchun ular sonorlarga kiradi.

dor — tor; bir — pir; gul — kul; kir — qir.

Sirgʻaluvchi undoshlar

Sirgʻaluvchilar — v, f, z, s, j (“jurnal” soʻzidagi), sh, gʻ, x, h. Nutq aʼzolari bir-biriga yaqinlashadi va havo tor tirqishdan ishqalanib oʻtadi. Sirgʻaluvchini choʻzib aytish mumkin: s-s-s, sh-sh-sh, f-f-f. Jarangli-jarangsiz juftlar: v — f, z — s, j — sh, gʻ — x; “h” — juftsiz jarangsiz tovush. “Gʻ” va “x” ogʻizning eng orqa qismida, “h” esa boʻgʻizda hosil boʻladi va yengil nafasga oʻxshaydi.

Affrikatalar

Affrikatalar (portlovchi-sirgʻaluvchilar) — “ch”, oʻz soʻzlardagi “j” (“jon”, “joʻja”) va oʻzlashmalardagi “s”. Tovush portlovchi kabi boshlanib, sirgʻaluvchi kabi tugaydi: ch ≈ [t]+[sh], j ≈ [d]+[j], s ≈ [t]+[s]. Lekin bu bitta tovush: boʻgʻinga boʻlishda u ajratilmaydi. Jarangli-jarangsiz juft: j [dj] — ch. “S” harfi faqat kirill yozuvida bor (“sirk”, “konsert”); lotin alifbosida bu harf yoʻq: soʻz boshida va undoshdan keyin u “s” bilan, unlidan keyin “ts” bilan beriladi.

Shovqinli undoshlar hosil boʻlish usuliga koʻra
TuriToʻsiqJarangliJarangsizMisollar
portlovchitoʻla jipslashuv, birdan ochilishb, d, gp, t, k, qbola, tut, qish
sirgʻaluvchitor tirqish, ishqalanishv, z, j [j], gʻf, s, sh, x, hsuv, gʻoz, havo
affrikatalarjipslashuv tirqishga oʻtadij [dj]ch; oʻzlashmalarda sjon, choy, sirk

Oʻxshash tovushlarni farqlash

Hosil boʻlish usuli yoki jarangi bilan farqlanadigan juftlar
JuftFarqiMisollar
q — gʻportlovchi — sirgʻaluvchi, oʻrni birqor — gʻor; toq — togʻ
q — xportlovchi — sirgʻaluvchi, ikkalasi jarangsizqol — xol
ch — shaffrikata — sirgʻaluvchioch — osh; qoch — qosh
j [dj] — j [j]affrikata — sirgʻaluvchi, harfi birjoʻja — jurnal, garaj

Hosil boʻlish usuli yozuvda ham namoyon boʻladi. Koʻp boʻgʻinli soʻz oxiridagi “k”, “q” portlovchilari unli bilan boshlangan qoʻshimcha oldida “g”, “gʻ” ga aylanadi: “yurak — yuragi”, “qishloq — qishlogʻi”; bir boʻgʻinli soʻzlarda ular saqlanadi: “oʻq — oʻqi”. Soʻz oxiridagi jarangli portlovchilar jarangsizlanadi, lekin oʻzakka qarab yoziladi: “kitob” [kitop]. Batafsil — “Tovush oʻzgarishlari” va “Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari” darslarida.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Rus tilida soʻzlashuvchilar koʻpincha “gʻ” ni jipslashuv bilan, [g] kabi, “q” ni esa [k] kabi aytadi: “gʻor” soʻzi “gor” ga oʻxshab qoladi. “Gʻ” — sirgʻaluvchi: til tanglayga tegmasligi kerak. “X” chuqurroq va dagʻalroq eshitiladi, “h” esa yengil nafasdir: “xat”, “havo”. Oddiy tekshiruv: tovushni choʻzib koʻring. Choʻzilsa — sirgʻaluvchi (s, sh, f, x), choʻzilmasa — portlovchi yoki affrikata. Affrikatani sekin aytsangiz, uning ikki qismi eshitiladi. “Chaqmoq” soʻzida: ch — affrikata, q — portlovchi, m — sonor, q — portlovchi.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi