Fonetika · § 22
Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar — shovqinli undoshlarning hosil boʻlish usuliga koʻra ajratiladigan uch turi. Hosil boʻlish usuli nutq aʼzolari qanday toʻsiq hosil qilishi va havo uni qanday yengib oʻtishi bilan belgilanadi: portlovchilarda aʼzolar toʻla jipslashib, soʻng birdan ochiladi; sirgʻaluvchilarda ular faqat yaqinlashib, tor tirqish qoldiradi; affrikatalarda jipslashuv birdan emas, tirqishga oʻtib ochiladi. Sonorlar alohida guruh hosil qiladi (“Sonor tovushlar” darsiga qarang).
Portlovchi undoshlar
Portlovchilar — b, p, d, t, g, k, q. Havo jipslashgan aʼzolar orqasida bir lahza toʻxtaydi, bosim ortadi va toʻsiq qisqa “portlash” bilan ochiladi. Bunday tovushni choʻzib boʻlmaydi: “p” bir lahzagina eshitiladi. Hosil boʻlish oʻrniga koʻra: b, p — lab-lab; d, t — til oldi; g, k — til orqa; q — chuqur til orqa. Jarangli-jarangsiz juftlar: b — p, d — t, g — k; “q” ning jarangli jufti yoʻq. Ogʻizda toʻla jipslashuv m, n, ng da ham boʻladi, lekin havo burundan erkin chiqadi, shuning uchun ular sonorlarga kiradi.
dor — tor; bir — pir; gul — kul; kir — qir.
Sirgʻaluvchi undoshlar
Sirgʻaluvchilar — v, f, z, s, j (“jurnal” soʻzidagi), sh, gʻ, x, h. Nutq aʼzolari bir-biriga yaqinlashadi va havo tor tirqishdan ishqalanib oʻtadi. Sirgʻaluvchini choʻzib aytish mumkin: s-s-s, sh-sh-sh, f-f-f. Jarangli-jarangsiz juftlar: v — f, z — s, j — sh, gʻ — x; “h” — juftsiz jarangsiz tovush. “Gʻ” va “x” ogʻizning eng orqa qismida, “h” esa boʻgʻizda hosil boʻladi va yengil nafasga oʻxshaydi.
Affrikatalar
Affrikatalar (portlovchi-sirgʻaluvchilar) — “ch”, oʻz soʻzlardagi “j” (“jon”, “joʻja”) va oʻzlashmalardagi “s”. Tovush portlovchi kabi boshlanib, sirgʻaluvchi kabi tugaydi: ch ≈ [t]+[sh], j ≈ [d]+[j], s ≈ [t]+[s]. Lekin bu bitta tovush: boʻgʻinga boʻlishda u ajratilmaydi. Jarangli-jarangsiz juft: j [dj] — ch. “S” harfi faqat kirill yozuvida bor (“sirk”, “konsert”); lotin alifbosida bu harf yoʻq: soʻz boshida va undoshdan keyin u “s” bilan, unlidan keyin “ts” bilan beriladi.
| Turi | Toʻsiq | Jarangli | Jarangsiz | Misollar |
|---|---|---|---|---|
| portlovchi | toʻla jipslashuv, birdan ochilish | b, d, g | p, t, k, q | bola, tut, qish |
| sirgʻaluvchi | tor tirqish, ishqalanish | v, z, j [j], gʻ | f, s, sh, x, h | suv, gʻoz, havo |
| affrikatalar | jipslashuv tirqishga oʻtadi | j [dj] | ch; oʻzlashmalarda s | jon, choy, sirk |
Oʻxshash tovushlarni farqlash
| Juft | Farqi | Misollar |
|---|---|---|
| q — gʻ | portlovchi — sirgʻaluvchi, oʻrni bir | qor — gʻor; toq — togʻ |
| q — x | portlovchi — sirgʻaluvchi, ikkalasi jarangsiz | qol — xol |
| ch — sh | affrikata — sirgʻaluvchi | och — osh; qoch — qosh |
| j [dj] — j [j] | affrikata — sirgʻaluvchi, harfi bir | joʻja — jurnal, garaj |
Hosil boʻlish usuli yozuvda ham namoyon boʻladi. Koʻp boʻgʻinli soʻz oxiridagi “k”, “q” portlovchilari unli bilan boshlangan qoʻshimcha oldida “g”, “gʻ” ga aylanadi: “yurak — yuragi”, “qishloq — qishlogʻi”; bir boʻgʻinli soʻzlarda ular saqlanadi: “oʻq — oʻqi”. Soʻz oxiridagi jarangli portlovchilar jarangsizlanadi, lekin oʻzakka qarab yoziladi: “kitob” [kitop]. Batafsil — “Tovush oʻzgarishlari” va “Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari” darslarida.
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish
Rus tilida soʻzlashuvchilar koʻpincha “gʻ” ni jipslashuv bilan, [g] kabi, “q” ni esa [k] kabi aytadi: “gʻor” soʻzi “gor” ga oʻxshab qoladi. “Gʻ” — sirgʻaluvchi: til tanglayga tegmasligi kerak. “X” chuqurroq va dagʻalroq eshitiladi, “h” esa yengil nafasdir: “xat”, “havo”. Oddiy tekshiruv: tovushni choʻzib koʻring. Choʻzilsa — sirgʻaluvchi (s, sh, f, x), choʻzilmasa — portlovchi yoki affrikata. Affrikatani sekin aytsangiz, uning ikki qismi eshitiladi. “Chaqmoq” soʻzida: ch — affrikata, q — portlovchi, m — sonor, q — portlovchi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
