UzLocal

Fonetika · § 3

Unli tovushlar

Unli tovushlar — talaffuz qilinganda havo ogʻiz boʻshligʻidan toʻsiqqa uchramay, erkin oʻtadigan va asosan ovozdan iborat boʻlgan tovushlar. Hozirgi oʻzbek adabiy tilida oltita unli bor: i, e, a, u, oʻ, o. Unli boʻgʻinning zaruriy oʻzagidir: unlisiz boʻgʻin boʻlmaydi.

Unlini qanday tanish mumkin

Unlini istagancha choʻzib aytish, hatto kuylash mumkin, uni talaffuz qilganda til va lablar havo yoʻlini toʻsmaydi. Eng ishonchli belgi — boʻgʻin hosil qilishi: soʻzda nechta unli boʻlsa, shuncha boʻgʻin boʻladi.

mak-tab — 2 unli, 2 boʻgʻin; ki-tob-xo-na — 4 unli, 4 boʻgʻin; oʻ-quv-chi — 3 unli, 3 boʻgʻin; uy — 1 unli, 1 boʻgʻin.

Unlilarning tasnifi

Unlilar uch belgiga koʻra farqlanadi. Qatoriga (tilning yotiq holatiga) koʻra: old qator — i, e, a; orqa qator — u, oʻ, o. Koʻtarilishiga (tilning qanchalik koʻtarilishi va ogʻizning qanchalik ochilishiga) koʻra: yuqori, yaʼni tor — i, u; oʻrta — e, oʻ; quyi, yaʼni keng — a, o. Lablarning ishtirokiga koʻra: lablanmagan — i, e, a; lablangan — u, oʻ, o. Har bir unli shu uch belgining birikmasi bilan belgilanadi.

Oʻzbek tilining oltita unlisi
UnliQatorKoʻtarilishLab ishtirokiMisollar
ioldyuqori (tor)lablanmaganit, bir
e (ye)oldoʻrtalablanmaganel, kel
aoldquyi (keng)lablanmaganaka, baxt
uorqayuqori (tor)lablanganuy, sut
oʻorqaoʻrtalablanganoʻn, koʻz
oorqaquyi (keng)lablanganota, tosh

Unlilar soʻzlarni farqlaydi: it — et — ot — oʻt; tish — tush — toʻsh — tosh; qul — qoʻl; tur — toʻr.

Unli tovush va unli harf

Unli tovush oltita, oʻzbek kirill yozuvida esa unli harf oʻnta: a, ye, yo, i, o, u, e, yu, ya, oʻ. “Yo”, “yu”, “ya” harflari va soʻz boshidagi “ye” [y] bilan unlining birikmasini bildiradi. “E” harfi asosan soʻz boshida yoziladi. Lotin yozuvida unli harf ham oltita boʻlib, har biri bitta tovushga mos keladi.

Kirill harflari va ular ifodalaydigan tovushlar
HarfTovushlarMisol
yesoʻz boshida [ye], undoshdan keyin [e]yer, kel
e[e]eshik, erta
yo[yo]yoz, yosh
yu[yu]yurak, yuz
ya[ya]yarim, yangi

Talaffuz xususiyatlari

Oʻzbek tilida unlining choʻziqligi soʻz maʼnosini farqlamaydi, ammo ayirish belgili arabcha oʻzlashmalarda “ʼ” dan oldingi unli odatda choʻzib aytiladi: “maʼno”, “taʼsir”. “Q”, “gʻ”, “x” yonida “i” unlisi orqaroq talaffuz qilinadi: “qiz”, “gʻisht”, “xizmat”. Tor “i” va “u” urgʻusiz boʻgʻinda jarangsiz undoshlar orasida ancha kuchsizlanadi: “kitob”, “tushun”. Batafsil — “Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya” hamda “Singarmonizm” darslarida.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

“U” bilan “oʻ” ni aralashtirmang: ular boshqa-boshqa tovushlar, birini ikkinchisiga almashtirish soʻzni oʻzgartiradi (“qul” — “qoʻl”). Oʻzbekcha “o” hamisha lablangan boʻlib, rus tilidagidek urgʻusiz boʻgʻinda [a] ga aylanmaydi: “bola”, “olma”. Yozuvda “e” va “ye” ni farqlang: “el” va “yel” — boshqa-boshqa soʻzlar, ikkinchisining boshida [y] eshitiladi. Nihoyat, “yo”, “yu”, “ya” ni alohida unli tovush deb hisoblamang — bular harf, ulardagi tovush esa ikkita.

Oʻzingizni tekshirish uchun soʻzni boʻgʻinlarga boʻling, har bir boʻgʻindagi unlini toping va uning qatori, koʻtarilishi va lablanishini ayting. Masalan, “koʻzoynak”: koʻ-zoy-nak. “Oʻ” — orqa qator, oʻrta koʻtarilish, lablangan; “o” — orqa qator, quyi koʻtarilish, lablangan; “a” — old qator, quyi koʻtarilish, lablanmagan.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi