Fonetika · § 3
Unli tovushlar
Unli tovushlar — talaffuz qilinganda havo ogʻiz boʻshligʻidan toʻsiqqa uchramay, erkin oʻtadigan va asosan ovozdan iborat boʻlgan tovushlar. Hozirgi oʻzbek adabiy tilida oltita unli bor: i, e, a, u, oʻ, o. Unli boʻgʻinning zaruriy oʻzagidir: unlisiz boʻgʻin boʻlmaydi.
Unlini qanday tanish mumkin
Unlini istagancha choʻzib aytish, hatto kuylash mumkin, uni talaffuz qilganda til va lablar havo yoʻlini toʻsmaydi. Eng ishonchli belgi — boʻgʻin hosil qilishi: soʻzda nechta unli boʻlsa, shuncha boʻgʻin boʻladi.
mak-tab — 2 unli, 2 boʻgʻin; ki-tob-xo-na — 4 unli, 4 boʻgʻin; oʻ-quv-chi — 3 unli, 3 boʻgʻin; uy — 1 unli, 1 boʻgʻin.
Unlilarning tasnifi
Unlilar uch belgiga koʻra farqlanadi. Qatoriga (tilning yotiq holatiga) koʻra: old qator — i, e, a; orqa qator — u, oʻ, o. Koʻtarilishiga (tilning qanchalik koʻtarilishi va ogʻizning qanchalik ochilishiga) koʻra: yuqori, yaʼni tor — i, u; oʻrta — e, oʻ; quyi, yaʼni keng — a, o. Lablarning ishtirokiga koʻra: lablanmagan — i, e, a; lablangan — u, oʻ, o. Har bir unli shu uch belgining birikmasi bilan belgilanadi.
| Unli | Qator | Koʻtarilish | Lab ishtiroki | Misollar |
|---|---|---|---|---|
| i | old | yuqori (tor) | lablanmagan | it, bir |
| e (ye) | old | oʻrta | lablanmagan | el, kel |
| a | old | quyi (keng) | lablanmagan | aka, baxt |
| u | orqa | yuqori (tor) | lablangan | uy, sut |
| oʻ | orqa | oʻrta | lablangan | oʻn, koʻz |
| o | orqa | quyi (keng) | lablangan | ota, tosh |
Unlilar soʻzlarni farqlaydi: it — et — ot — oʻt; tish — tush — toʻsh — tosh; qul — qoʻl; tur — toʻr.
Unli tovush va unli harf
Unli tovush oltita, oʻzbek kirill yozuvida esa unli harf oʻnta: a, ye, yo, i, o, u, e, yu, ya, oʻ. “Yo”, “yu”, “ya” harflari va soʻz boshidagi “ye” [y] bilan unlining birikmasini bildiradi. “E” harfi asosan soʻz boshida yoziladi. Lotin yozuvida unli harf ham oltita boʻlib, har biri bitta tovushga mos keladi.
| Harf | Tovushlar | Misol |
|---|---|---|
| ye | soʻz boshida [ye], undoshdan keyin [e] | yer, kel |
| e | [e] | eshik, erta |
| yo | [yo] | yoz, yosh |
| yu | [yu] | yurak, yuz |
| ya | [ya] | yarim, yangi |
Talaffuz xususiyatlari
Oʻzbek tilida unlining choʻziqligi soʻz maʼnosini farqlamaydi, ammo ayirish belgili arabcha oʻzlashmalarda “ʼ” dan oldingi unli odatda choʻzib aytiladi: “maʼno”, “taʼsir”. “Q”, “gʻ”, “x” yonida “i” unlisi orqaroq talaffuz qilinadi: “qiz”, “gʻisht”, “xizmat”. Tor “i” va “u” urgʻusiz boʻgʻinda jarangsiz undoshlar orasida ancha kuchsizlanadi: “kitob”, “tushun”. Batafsil — “Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya” hamda “Singarmonizm” darslarida.
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish
“U” bilan “oʻ” ni aralashtirmang: ular boshqa-boshqa tovushlar, birini ikkinchisiga almashtirish soʻzni oʻzgartiradi (“qul” — “qoʻl”). Oʻzbekcha “o” hamisha lablangan boʻlib, rus tilidagidek urgʻusiz boʻgʻinda [a] ga aylanmaydi: “bola”, “olma”. Yozuvda “e” va “ye” ni farqlang: “el” va “yel” — boshqa-boshqa soʻzlar, ikkinchisining boshida [y] eshitiladi. Nihoyat, “yo”, “yu”, “ya” ni alohida unli tovush deb hisoblamang — bular harf, ulardagi tovush esa ikkita.
Oʻzingizni tekshirish uchun soʻzni boʻgʻinlarga boʻling, har bir boʻgʻindagi unlini toping va uning qatori, koʻtarilishi va lablanishini ayting. Masalan, “koʻzoynak”: koʻ-zoy-nak. “Oʻ” — orqa qator, oʻrta koʻtarilish, lablangan; “o” — orqa qator, quyi koʻtarilish, lablangan; “a” — old qator, quyi koʻtarilish, lablanmagan.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
