Fonetika · § 1
Fonetika nimani oʻrganadi
Fonetika — tilshunoslikning tilning tovush tomonini oʻrganadigan boʻlimi. Atama yunoncha “tovush, ovoz” maʼnosidagi soʻzdan olingan. Fonetika nutq tovushlari qanday hosil boʻlishi va qanday eshitilishini, ular boʻgʻin va soʻzga qanday birikishini, urgʻu va intonatsiya nutqda qanday vazifa bajarishini tekshiradi. Soʻzning maʼnosi fonetikaning vazifasi emas: u soʻzning eshitiladigan, moddiy qobigʻini tavsiflaydi.
Fonetika oʻrganadigan birliklar
Nutq oqimini tobora kichik qismlarga boʻlish mumkin: fraza, nutq takti, fonetik soʻz, boʻgʻin, tovush. Bu birliklar birin-ketin joylashadi, ular segment birliklar deyiladi. Urgʻu va intonatsiya tovushlardan alohida mavjud emas — ular boʻgʻin va fraza ustiga “qoʻyiladi”, shuning uchun supersegment hodisalar deb ataladi.
| Birlik | Nima | Misol |
|---|---|---|
| tovush | eng kichik talaffuz birligi | “tosh” soʻzida uch tovush: t, o, sh |
| boʻgʻin | bir havo zarbi bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar guruhi | mak-tab, ki-tob |
| fonetik soʻz | bir urgʻu atrofida birlashgan soʻz va unga qoʻshilgan urgʻusiz yuklamalar | “keldimi?” bir butun boʻlib aytiladi |
| nutq takti | frazaning ikki pauza orasidagi qismi | Ertaga ertalab | maktabga boramiz. |
| fraza | tugal intonatsiyaga ega nutq parchasi | Bugun havo iliq. |
| urgʻu | bir boʻgʻinning kuchliroq aytilishi | “kitob” — urgʻu oxirgi boʻgʻinda |
| intonatsiya | frazaning ohangi, surʼati va pauzalari | Keldi. — Keldi? |
Tovush qaysi tomonlardan oʻrganiladi
Bir tovushni uch tomondan oʻrganish mumkin. Artikulyatsion (fiziologik) fonetika nutq aʼzolarining ishini tavsiflaydi. Akustik fonetika tovushni fizik tebranish sifatida — balandligi, kuchi, davomiyligi va tembri jihatidan tekshiradi. Perseptiv fonetika inson tovushni quloq orqali qanday idrok etishini oʻrganadi. Fonologiya alohida soha boʻlib, tovushlarning maʼno farqlash vazifasini tekshiradi. Yondashuvga koʻra tavsifiy (tilning hozirgi holati), tarixiy (tovushlar taraqqiyoti) va qiyosiy (boshqa tillar bilan solishtirish) fonetika farqlanadi.
Fonema: maʼno farqlaydigan tovush
Agar bir tovushni boshqasiga almashtirish soʻzni oʻzgartirsa, bu tovushlar alohida fonemalardir. Tildagi mustaqil tovushlar shu usul bilan aniqlanadi. Faqat bir tovush bilan farqlanadigan soʻz juftlari minimal juftlar deyiladi.
tosh — tish — tush — toʻsh; bosh — besh — boʻsh; qoʻl — koʻl.
Fonetika va unga yondosh boʻlimlar
Maktabda fonetika bilan birga oʻrganiladigan uch boʻlim unga tayanadi. Grafika harflar va yozuv belgilari tizimini tavsiflaydi. Orfografiya yozish qoidalarini belgilaydi. Orfoepiya adabiy talaffuz meyorlarini belgilaydi. Fonetika biz amalda qanday gapirishimizni tavsiflaydi, orfografiya va orfoepiya esa qanday yozish va aytish kerakligini koʻrsatadi. Talaffuz bilan yozilish koʻpincha mos kelmaydi.
“kitob” soʻzi oxirida [kitop] ga yaqin eshitiladi, lekin “b” bilan yoziladi — “kitobim” shaklida [b] aniq eshitiladi; “barg” [bark] deb aytiladi, qiyoslang: “bargi”.
Koʻp uchraydigan xatolar
Birinchi xato — tovush bilan harfni aralashtirish. “Tong” soʻzida toʻrt harf, lekin uch tovush bor: t, o, ng. “Yoz” soʻzida ikki harf, lekin uch tovush bor: [y], [o], [z]. Ikkinchisi — fonetikani imlo qoidalari deb oʻylash: fonetika tovushlanishni tavsiflaydi, yozish qoidalari esa orfografiyaning ishi. Uchinchisi — soʻzni “eshitilganidek” yozish (“kitop”, “bark”) yoki, aksincha, harfma-harf talaffuz qilish. Toʻgʻri yozilish orfografiya boʻyicha, toʻgʻri talaffuz esa orfoepiya boʻyicha tekshiriladi.
Oʻzingizni tekshiring
Biror soʻzni, masalan “qishloq”ni oling va javob bering: unda nechta harf va nechta tovush bor; u qanday boʻgʻinlarga boʻlinadi (qish-loq); urgʻu qaysi boʻgʻinda (oxirgisida); qaysi tovushlar unli, qaysilari undosh. Bu haqda batafsil “Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi”, “Unli tovushlar”, “Undosh tovushlar” va “Tovush va harf” darslarida.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
