UzLocal

Fonetika · § 1

Fonetika nimani oʻrganadi

Fonetika — tilshunoslikning tilning tovush tomonini oʻrganadigan boʻlimi. Atama yunoncha “tovush, ovoz” maʼnosidagi soʻzdan olingan. Fonetika nutq tovushlari qanday hosil boʻlishi va qanday eshitilishini, ular boʻgʻin va soʻzga qanday birikishini, urgʻu va intonatsiya nutqda qanday vazifa bajarishini tekshiradi. Soʻzning maʼnosi fonetikaning vazifasi emas: u soʻzning eshitiladigan, moddiy qobigʻini tavsiflaydi.

Fonetika oʻrganadigan birliklar

Nutq oqimini tobora kichik qismlarga boʻlish mumkin: fraza, nutq takti, fonetik soʻz, boʻgʻin, tovush. Bu birliklar birin-ketin joylashadi, ular segment birliklar deyiladi. Urgʻu va intonatsiya tovushlardan alohida mavjud emas — ular boʻgʻin va fraza ustiga “qoʻyiladi”, shuning uchun supersegment hodisalar deb ataladi.

Oʻzbek tilining fonetik birliklari
BirlikNimaMisol
tovusheng kichik talaffuz birligi“tosh” soʻzida uch tovush: t, o, sh
boʻgʻinbir havo zarbi bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar guruhimak-tab, ki-tob
fonetik soʻzbir urgʻu atrofida birlashgan soʻz va unga qoʻshilgan urgʻusiz yuklamalar“keldimi?” bir butun boʻlib aytiladi
nutq taktifrazaning ikki pauza orasidagi qismiErtaga ertalab | maktabga boramiz.
frazatugal intonatsiyaga ega nutq parchasiBugun havo iliq.
urgʻubir boʻgʻinning kuchliroq aytilishi“kitob” — urgʻu oxirgi boʻgʻinda
intonatsiyafrazaning ohangi, surʼati va pauzalariKeldi. — Keldi?

Tovush qaysi tomonlardan oʻrganiladi

Bir tovushni uch tomondan oʻrganish mumkin. Artikulyatsion (fiziologik) fonetika nutq aʼzolarining ishini tavsiflaydi. Akustik fonetika tovushni fizik tebranish sifatida — balandligi, kuchi, davomiyligi va tembri jihatidan tekshiradi. Perseptiv fonetika inson tovushni quloq orqali qanday idrok etishini oʻrganadi. Fonologiya alohida soha boʻlib, tovushlarning maʼno farqlash vazifasini tekshiradi. Yondashuvga koʻra tavsifiy (tilning hozirgi holati), tarixiy (tovushlar taraqqiyoti) va qiyosiy (boshqa tillar bilan solishtirish) fonetika farqlanadi.

Fonema: maʼno farqlaydigan tovush

Agar bir tovushni boshqasiga almashtirish soʻzni oʻzgartirsa, bu tovushlar alohida fonemalardir. Tildagi mustaqil tovushlar shu usul bilan aniqlanadi. Faqat bir tovush bilan farqlanadigan soʻz juftlari minimal juftlar deyiladi.

tosh — tish — tush — toʻsh; bosh — besh — boʻsh; qoʻl — koʻl.

Fonetika va unga yondosh boʻlimlar

Maktabda fonetika bilan birga oʻrganiladigan uch boʻlim unga tayanadi. Grafika harflar va yozuv belgilari tizimini tavsiflaydi. Orfografiya yozish qoidalarini belgilaydi. Orfoepiya adabiy talaffuz meyorlarini belgilaydi. Fonetika biz amalda qanday gapirishimizni tavsiflaydi, orfografiya va orfoepiya esa qanday yozish va aytish kerakligini koʻrsatadi. Talaffuz bilan yozilish koʻpincha mos kelmaydi.

“kitob” soʻzi oxirida [kitop] ga yaqin eshitiladi, lekin “b” bilan yoziladi — “kitobim” shaklida [b] aniq eshitiladi; “barg” [bark] deb aytiladi, qiyoslang: “bargi”.

Koʻp uchraydigan xatolar

Birinchi xato — tovush bilan harfni aralashtirish. “Tong” soʻzida toʻrt harf, lekin uch tovush bor: t, o, ng. “Yoz” soʻzida ikki harf, lekin uch tovush bor: [y], [o], [z]. Ikkinchisi — fonetikani imlo qoidalari deb oʻylash: fonetika tovushlanishni tavsiflaydi, yozish qoidalari esa orfografiyaning ishi. Uchinchisi — soʻzni “eshitilganidek” yozish (“kitop”, “bark”) yoki, aksincha, harfma-harf talaffuz qilish. Toʻgʻri yozilish orfografiya boʻyicha, toʻgʻri talaffuz esa orfoepiya boʻyicha tekshiriladi.

Oʻzingizni tekshiring

Biror soʻzni, masalan “qishloq”ni oling va javob bering: unda nechta harf va nechta tovush bor; u qanday boʻgʻinlarga boʻlinadi (qish-loq); urgʻu qaysi boʻgʻinda (oxirgisida); qaysi tovushlar unli, qaysilari undosh. Bu haqda batafsil “Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi”, “Unli tovushlar”, “Undosh tovushlar” va “Tovush va harf” darslarida.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi