Fonetika · § 11
Kombinator tovush oʻzgarishlari
Kombinator tovush oʻzgarishlari — nutq oqimida tovushning oʻziga qoʻshni yoki yaqin turgan tovushlar taʼsirida oʻzgarishi. Ular tovushlar birikkanda talaffuzni yengillashtiradi. Bunday oʻzgarishlarning koʻpi faqat ogʻzaki nutqda uchraydi, ayrimlari esa adabiy meyorga aylanib, yozuvda ham aks etgan.
Kombinator va pozitsion oʻzgarishlar
Pozitsion oʻzgarish tovushning soʻzdagi oʻrniga bogʻliq: soʻz oxiridagi jarangli undosh jarangsizlanadi (“kitob” [kitop]), urgʻusiz tor unli susayadi (qarang: “Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya” darsi). Kombinator oʻzgarishda esa sabab — qoʻshni tovush. Shuning uchun tahlilda avval “tovush nega oʻzgardi: oʻrni uchunmi yoki qoʻshnisi taʼsiridami?” degan savolga javob toping.
| Turi | Mohiyati | Misol |
|---|---|---|
| Assimilyatsiya | tovushlar bir-biriga oʻxshaydi | ketdi [ketti] |
| Dissimilyatsiya | bir xil tovushlar farqlanadi | koridor [kalidor] |
| Akkomodatsiya | unli va undosh bir-biriga moslashadi | qiz — kiyim: “i” turlicha aytiladi |
| Metateza | tovushlar oʻrin almashadi | tuproq [turpoq] |
| Eliziya | tovush tushib qoladi | doʻst [doʻs] |
| Proteza | soʻz boshida unli orttiriladi | stol [ustol] |
| Epenteza | undoshlar orasiga unli qoʻshiladi | fikr [fikir] |
Dissimilyatsiya va akkomodatsiya
Assimilyatsiya “Undoshlar assimilyatsiyasi” darsida batafsil yoritilgan; dissimilyatsiya esa uning aksidir: soʻzdagi bir xil yoki yaqin ikki tovushdan biri talaffuzni yengillashtirish uchun oʻzgaradi. Oʻzbek tilida u kam uchraydi, asosan soʻzlashuvda kuzatiladi: “koridor” soʻzidagi ikki “r” dan birinchisi oddiy nutqda “l” ga oʻtadi. Akkomodatsiya — unli va undoshning bir-biriga moslashuvi. Masalan, “i” unlisi “q”, “gʻ”, “x” dan keyin chuqurroq, “k”, “g” dan keyin esa oldinroq aytiladi: “qiz”, “gʻisht” — “kiyim”, “gilos”. Bu farq yozuvda koʻrsatilmaydi.
Metateza va tovush tushishi
Metateza — soʻzdagi qoʻshni tovushlarning oʻrin almashishi; u asosan shevalarda uchraydi va adabiy meyor hisoblanmaydi. Tovush tushishi (eliziya) koʻproq ikki holatda kuzatiladi: soʻz oxirida undoshlar toʻplanganda oxirgi undosh soʻzlashuvda aytilmay qoladi; soʻzlar chegarasida ikki unli uchrashganda ulardan biri tushadi, “edi”, “ekan” kabi yordamchilar esa oldingi soʻzga qoʻshilib, bosh unlisini yoʻqotadi.
Metateza: tuproq [turpoq], koʻprik [koʻrpik]. Eliziya: doʻst [doʻs], goʻsht [goʻsh], Toshkent [Toshken]; bora olmadi [borolmadi], kelgan edi [kelgandi], kelgan ekan [kelgankan].
Tovush orttirilishi: proteza va epenteza
Asliy oʻzbek soʻzlarida soʻz boshida undoshlar toʻplanmaydi, soʻz oxirida esa ikkinchisi sonor boʻlgan undoshlar birikmasi (“fikr”, “aql”, “hukm”) ularga xos emas. Shuning uchun bunday birikmali oʻzlashmalarda soʻzlashuvda unli orttiriladi. Soʻz boshidagi orttirish proteza, undoshlar orasidagi orttirish epenteza deyiladi. Adabiy yozuvda bu unlilar yozilmaydi, unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshilganda esa ortiqcha unli talaffuzda ham yoʻqoladi: “fikrim”, “aqli”.
Proteza: stakan [istakan], shkaf [ishkaf], stol [ustol]. Epenteza: fikr [fikir], aql [aqil], hukm [hukum], qabr [qabir], umr [umur].
Unlilar orasida jaranglashish
Koʻp boʻgʻinli soʻzlar oxiridagi “k” va “q” unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha oldidan, yaʼni ikki unli orasida qolganda, jaranglashib “g” va “gʻ” ga oʻtadi va bu yozuvda ham aks etadi: “bilak” — “bilagi”, “yurak” — “yuragim”, “qishloq” — “qishlogʻi”, “taroq” — “tarogʻi”. Bir boʻgʻinli soʻzlarda va ayrim oʻzlashmalarda undosh oʻzgarmaydi: “oʻq” — “oʻqi”, “oq” — “oqi”, “axloq” — “axloqi”, “huquq” — “huquqi”.
Xatolar va oʻzingizni tekshirish
Eng koʻp uchraydigan xato — soʻzlashuvdagi shaklni yozuvga koʻchirish: “doʻs”, “fikir”, “istakan”, “turpoq” — notoʻgʻri. Teskari xato ham bor: “yurakim”, “qishloqi” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi “yuragim”, “qishlogʻi”. Oʻzgarishni tahlil qilishda: 1) oʻzgargan tovushni toping; 2) unga qaysi qoʻshni tovush taʼsir qilganini aniqlang; 3) oʻzgarish turini jadvaldan belgilang; 4) bu shakl yozuvda meyormi yoki faqat talaffuzdami — imlo qoidalari bilan solishtiring.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
