UzLocal

Fonetika · § 11

Kombinator tovush oʻzgarishlari

Kombinator tovush oʻzgarishlari — nutq oqimida tovushning oʻziga qoʻshni yoki yaqin turgan tovushlar taʼsirida oʻzgarishi. Ular tovushlar birikkanda talaffuzni yengillashtiradi. Bunday oʻzgarishlarning koʻpi faqat ogʻzaki nutqda uchraydi, ayrimlari esa adabiy meyorga aylanib, yozuvda ham aks etgan.

Kombinator va pozitsion oʻzgarishlar

Pozitsion oʻzgarish tovushning soʻzdagi oʻrniga bogʻliq: soʻz oxiridagi jarangli undosh jarangsizlanadi (“kitob” [kitop]), urgʻusiz tor unli susayadi (qarang: “Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya” darsi). Kombinator oʻzgarishda esa sabab — qoʻshni tovush. Shuning uchun tahlilda avval “tovush nega oʻzgardi: oʻrni uchunmi yoki qoʻshnisi taʼsiridami?” degan savolga javob toping.

Kombinator oʻzgarishlar turlari
TuriMohiyatiMisol
Assimilyatsiyatovushlar bir-biriga oʻxshaydiketdi [ketti]
Dissimilyatsiyabir xil tovushlar farqlanadikoridor [kalidor]
Akkomodatsiyaunli va undosh bir-biriga moslashadiqiz — kiyim: “i” turlicha aytiladi
Metatezatovushlar oʻrin almashadituproq [turpoq]
Eliziyatovush tushib qoladidoʻst [doʻs]
Protezasoʻz boshida unli orttiriladistol [ustol]
Epentezaundoshlar orasiga unli qoʻshiladifikr [fikir]

Dissimilyatsiya va akkomodatsiya

Assimilyatsiya “Undoshlar assimilyatsiyasi” darsida batafsil yoritilgan; dissimilyatsiya esa uning aksidir: soʻzdagi bir xil yoki yaqin ikki tovushdan biri talaffuzni yengillashtirish uchun oʻzgaradi. Oʻzbek tilida u kam uchraydi, asosan soʻzlashuvda kuzatiladi: “koridor” soʻzidagi ikki “r” dan birinchisi oddiy nutqda “l” ga oʻtadi. Akkomodatsiya — unli va undoshning bir-biriga moslashuvi. Masalan, “i” unlisi “q”, “gʻ”, “x” dan keyin chuqurroq, “k”, “g” dan keyin esa oldinroq aytiladi: “qiz”, “gʻisht” — “kiyim”, “gilos”. Bu farq yozuvda koʻrsatilmaydi.

Metateza va tovush tushishi

Metateza — soʻzdagi qoʻshni tovushlarning oʻrin almashishi; u asosan shevalarda uchraydi va adabiy meyor hisoblanmaydi. Tovush tushishi (eliziya) koʻproq ikki holatda kuzatiladi: soʻz oxirida undoshlar toʻplanganda oxirgi undosh soʻzlashuvda aytilmay qoladi; soʻzlar chegarasida ikki unli uchrashganda ulardan biri tushadi, “edi”, “ekan” kabi yordamchilar esa oldingi soʻzga qoʻshilib, bosh unlisini yoʻqotadi.

Metateza: tuproq [turpoq], koʻprik [koʻrpik]. Eliziya: doʻst [doʻs], goʻsht [goʻsh], Toshkent [Toshken]; bora olmadi [borolmadi], kelgan edi [kelgandi], kelgan ekan [kelgankan].

Tovush orttirilishi: proteza va epenteza

Asliy oʻzbek soʻzlarida soʻz boshida undoshlar toʻplanmaydi, soʻz oxirida esa ikkinchisi sonor boʻlgan undoshlar birikmasi (“fikr”, “aql”, “hukm”) ularga xos emas. Shuning uchun bunday birikmali oʻzlashmalarda soʻzlashuvda unli orttiriladi. Soʻz boshidagi orttirish proteza, undoshlar orasidagi orttirish epenteza deyiladi. Adabiy yozuvda bu unlilar yozilmaydi, unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshilganda esa ortiqcha unli talaffuzda ham yoʻqoladi: “fikrim”, “aqli”.

Proteza: stakan [istakan], shkaf [ishkaf], stol [ustol]. Epenteza: fikr [fikir], aql [aqil], hukm [hukum], qabr [qabir], umr [umur].

Unlilar orasida jaranglashish

Koʻp boʻgʻinli soʻzlar oxiridagi “k” va “q” unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha oldidan, yaʼni ikki unli orasida qolganda, jaranglashib “g” va “gʻ” ga oʻtadi va bu yozuvda ham aks etadi: “bilak” — “bilagi”, “yurak” — “yuragim”, “qishloq” — “qishlogʻi”, “taroq” — “tarogʻi”. Bir boʻgʻinli soʻzlarda va ayrim oʻzlashmalarda undosh oʻzgarmaydi: “oʻq” — “oʻqi”, “oq” — “oqi”, “axloq” — “axloqi”, “huquq” — “huquqi”.

Xatolar va oʻzingizni tekshirish

Eng koʻp uchraydigan xato — soʻzlashuvdagi shaklni yozuvga koʻchirish: “doʻs”, “fikir”, “istakan”, “turpoq” — notoʻgʻri. Teskari xato ham bor: “yurakim”, “qishloqi” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi “yuragim”, “qishlogʻi”. Oʻzgarishni tahlil qilishda: 1) oʻzgargan tovushni toping; 2) unga qaysi qoʻshni tovush taʼsir qilganini aniqlang; 3) oʻzgarish turini jadvaldan belgilang; 4) bu shakl yozuvda meyormi yoki faqat talaffuzdami — imlo qoidalari bilan solishtiring.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi