Fonetika · § 10
Undoshlar assimilyatsiyasi
Undoshlar assimilyatsiyasi — yonma-yon kelgan ikki undoshdan birining ikkinchisiga biror belgisi boʻyicha oʻxshab qolishi: jarangliligi yoki jarangsizligi, hosil boʻlish oʻrni yoki usuli oʻzgaradi. Assimilyatsiya koʻpincha oʻzakning oxirgi undoshi bilan qoʻshimchaning boshlangʻich undoshi uchrashgan joyda yuz beradi va talaffuzni qulaylashtiradi. Bu kombinator oʻzgarishlarning eng keng tarqalgan turidir.
Assimilyatsiya turlari
Taʼsir yoʻnalishiga koʻra progressiv va regressiv assimilyatsiya farqlanadi: progressivda oldingi tovush keyingisini oʻziga oʻxshatadi, regressivda keyingi tovush oldingisiga taʼsir qiladi. Oʻxshashlik darajasiga koʻra toʻliq assimilyatsiya (ikki undosh bir xil boʻlib qoladi) va qisman assimilyatsiya (faqat bitta belgi oʻzgaradi) ajratiladi. Tovushlar yonma-yon tursa, kontakt assimilyatsiya, orada boshqa tovushlar boʻlsa, distant assimilyatsiya deyiladi; unlilarning distant uygʻunligi “Singarmonizm” darsida koʻrib chiqilgan.
| Turi | Yozilishi | Talaffuzi | Nima oʻzgaradi |
|---|---|---|---|
| Progressiv, qisman | ketdi | [ketti] | “d” oldingi “t” taʼsirida jarangsizlanadi |
| Progressiv, qisman | ishdan | [ishtan] | “d” “sh” dan keyin jarangsizlanadi |
| Progressiv, toʻliq | otlar | [ottar] | “l” oldingi “t” ga tenglashadi (soʻzlashuvda) |
| Regressiv, toʻliq | tuzsiz | [tussiz] | “z” keyingi “s” ga tenglashadi |
| Regressiv, qisman | qizcha | [qischa] | “z” “ch” oldida jarangsizlanadi |
| Regressiv, qisman | shanba | [shamba] | “n” “b” oldida “m” ga oʻtadi |
Progressiv assimilyatsiya
Oʻzbek tilida eng koʻp uchraydigani — jarangsizlanish boʻyicha progressiv assimilyatsiya. Jarangsiz undosh bilan tugagan oʻzakdan keyin “d” bilan boshlanadigan qoʻshimchalar (“-di”, “-da”, “-dan”, “-dek”) “t” bilan aytiladi: “aytdi” [aytti], “ishda” [ishta], “toshdek” [toshtek]. Soʻzlashuvda “-lar” qoʻshimchasidagi “l” ham oldingi undoshga tenglashishi mumkin: “otlar” [ottar].
Regressiv assimilyatsiya
Regressiv assimilyatsiyada undosh oʻzidan keyingi undoshga moslashadi. Jarangli “z” jarangsiz “s” va “ch” oldida jarangsizlanadi yoki ularga toʻliq tenglashadi. Burun undoshi “n” esa lab undoshlari “b”, “p”, “m” oldida “m” ga oʻtadi — bu hosil boʻlish oʻrni boʻyicha assimilyatsiyadir: til oʻrniga lablar ishtirok etadi.
yozsin [yossin], soʻzsiz [soʻssiz], qizcha [qischa]; shanba [shamba], manba [mamba], senmi? [semmi?]
Yozuvda aks etadigan assimilyatsiya
Oʻzbek imlosi morfemaning asl shaklini saqlashga intiladi, shuning uchun yuqoridagi oʻzgarishlar yozilmaydi: “ketdi”, “tuzsiz”, “shanba” deb yoziladi. Biroq “g” bilan boshlanadigan ayrim qoʻshimchalar (“-ga”, “-gan”, “-gach”, “-guncha”) “k”, “q” yoki “gʻ” bilan tugagan soʻzga qoʻshilganda assimilyatsiya yozuvda ham koʻrsatiladi.
| Soʻz oxiri | Qoʻshimcha shakli | Misollar |
|---|---|---|
| “k” | -ka, -kan, -kach, -kuncha | eshikka, koʻkka, tikkan |
| “q” | -qa, -qan, -qach, -quncha | qishloqqa, oqqan, chiqqach |
| “gʻ” (gʻ q ga aylanadi) | -qa | toqqa, boqqa |
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Talaffuzni yozuvga koʻchirish: “ketti”, “ishtan”, “tussiz”, “shamba” — notoʻgʻri; “ketdi”, “ishdan”, “tuzsiz”, “shanba” deb yozing. 2) Yozuvda koʻrsatilishi shart boʻlgan oʻzgarishni unutish: “qishloqga”, “tikgan”, “togʻga” — notoʻgʻri; toʻgʻrisi “qishloqqa”, “tikkan”, “toqqa”. 3) Bu qoidani boshqa qoʻshimchalarga koʻchirish: “-di”, “-da”, “-dan” hech qachon “-ti”, “-ta”, “-tan” deb yozilmaydi.
Oʻzingizni tekshiring
Assimilyatsiyani topish uchun soʻzni avval yozilishicha, keyin tabiiy surʼatda aytib, oʻzgargan tovushni belgilang. Soʻng uch savolga javob bering: qaysi tovush qaysisiga taʼsir qildi (yoʻnalish), qaysi belgi oʻzgardi (jaranglilik, oʻrin yoki usul), oʻxshashlik toʻliqmi yoki qismanmi. Masalan, “tuzsiz” soʻzida keyingi “s” oldingi “z” ni oʻziga tenglashtirgan — bu toʻliq regressiv assimilyatsiya.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
