UzLocal

Fonetika · § 10

Undoshlar assimilyatsiyasi

Undoshlar assimilyatsiyasi — yonma-yon kelgan ikki undoshdan birining ikkinchisiga biror belgisi boʻyicha oʻxshab qolishi: jarangliligi yoki jarangsizligi, hosil boʻlish oʻrni yoki usuli oʻzgaradi. Assimilyatsiya koʻpincha oʻzakning oxirgi undoshi bilan qoʻshimchaning boshlangʻich undoshi uchrashgan joyda yuz beradi va talaffuzni qulaylashtiradi. Bu kombinator oʻzgarishlarning eng keng tarqalgan turidir.

Assimilyatsiya turlari

Taʼsir yoʻnalishiga koʻra progressiv va regressiv assimilyatsiya farqlanadi: progressivda oldingi tovush keyingisini oʻziga oʻxshatadi, regressivda keyingi tovush oldingisiga taʼsir qiladi. Oʻxshashlik darajasiga koʻra toʻliq assimilyatsiya (ikki undosh bir xil boʻlib qoladi) va qisman assimilyatsiya (faqat bitta belgi oʻzgaradi) ajratiladi. Tovushlar yonma-yon tursa, kontakt assimilyatsiya, orada boshqa tovushlar boʻlsa, distant assimilyatsiya deyiladi; unlilarning distant uygʻunligi “Singarmonizm” darsida koʻrib chiqilgan.

Assimilyatsiya turlari misollarda
TuriYozilishiTalaffuziNima oʻzgaradi
Progressiv, qismanketdi[ketti]“d” oldingi “t” taʼsirida jarangsizlanadi
Progressiv, qismanishdan[ishtan]“d” “sh” dan keyin jarangsizlanadi
Progressiv, toʻliqotlar[ottar]“l” oldingi “t” ga tenglashadi (soʻzlashuvda)
Regressiv, toʻliqtuzsiz[tussiz]“z” keyingi “s” ga tenglashadi
Regressiv, qismanqizcha[qischa]“z” “ch” oldida jarangsizlanadi
Regressiv, qismanshanba[shamba]“n” “b” oldida “m” ga oʻtadi

Progressiv assimilyatsiya

Oʻzbek tilida eng koʻp uchraydigani — jarangsizlanish boʻyicha progressiv assimilyatsiya. Jarangsiz undosh bilan tugagan oʻzakdan keyin “d” bilan boshlanadigan qoʻshimchalar (“-di”, “-da”, “-dan”, “-dek”) “t” bilan aytiladi: “aytdi” [aytti], “ishda” [ishta], “toshdek” [toshtek]. Soʻzlashuvda “-lar” qoʻshimchasidagi “l” ham oldingi undoshga tenglashishi mumkin: “otlar” [ottar].

Regressiv assimilyatsiya

Regressiv assimilyatsiyada undosh oʻzidan keyingi undoshga moslashadi. Jarangli “z” jarangsiz “s” va “ch” oldida jarangsizlanadi yoki ularga toʻliq tenglashadi. Burun undoshi “n” esa lab undoshlari “b”, “p”, “m” oldida “m” ga oʻtadi — bu hosil boʻlish oʻrni boʻyicha assimilyatsiyadir: til oʻrniga lablar ishtirok etadi.

yozsin [yossin], soʻzsiz [soʻssiz], qizcha [qischa]; shanba [shamba], manba [mamba], senmi? [semmi?]

Yozuvda aks etadigan assimilyatsiya

Oʻzbek imlosi morfemaning asl shaklini saqlashga intiladi, shuning uchun yuqoridagi oʻzgarishlar yozilmaydi: “ketdi”, “tuzsiz”, “shanba” deb yoziladi. Biroq “g” bilan boshlanadigan ayrim qoʻshimchalar (“-ga”, “-gan”, “-gach”, “-guncha”) “k”, “q” yoki “gʻ” bilan tugagan soʻzga qoʻshilganda assimilyatsiya yozuvda ham koʻrsatiladi.

Imloda aks etgan assimilyatsiya
Soʻz oxiriQoʻshimcha shakliMisollar
“k”-ka, -kan, -kach, -kunchaeshikka, koʻkka, tikkan
“q”-qa, -qan, -qach, -qunchaqishloqqa, oqqan, chiqqach
“gʻ” (gʻ q ga aylanadi)-qatoqqa, boqqa

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Talaffuzni yozuvga koʻchirish: “ketti”, “ishtan”, “tussiz”, “shamba” — notoʻgʻri; “ketdi”, “ishdan”, “tuzsiz”, “shanba” deb yozing. 2) Yozuvda koʻrsatilishi shart boʻlgan oʻzgarishni unutish: “qishloqga”, “tikgan”, “togʻga” — notoʻgʻri; toʻgʻrisi “qishloqqa”, “tikkan”, “toqqa”. 3) Bu qoidani boshqa qoʻshimchalarga koʻchirish: “-di”, “-da”, “-dan” hech qachon “-ti”, “-ta”, “-tan” deb yozilmaydi.

Oʻzingizni tekshiring

Assimilyatsiyani topish uchun soʻzni avval yozilishicha, keyin tabiiy surʼatda aytib, oʻzgargan tovushni belgilang. Soʻng uch savolga javob bering: qaysi tovush qaysisiga taʼsir qildi (yoʻnalish), qaysi belgi oʻzgardi (jaranglilik, oʻrin yoki usul), oʻxshashlik toʻliqmi yoki qismanmi. Masalan, “tuzsiz” soʻzida keyingi “s” oldingi “z” ni oʻziga tenglashtirgan — bu toʻliq regressiv assimilyatsiya.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi