UzLocal

Fonetika · § 12

Soʻzning tovush tarkibi

Soʻzning tovush tarkibi — soʻzni tashkil etgan tovushlar, ularning soni va qanday tartibda kelishi. Tovush tarkibi soʻzning tashqi, eshitiladigan qobigʻidir: bitta tovushni almashtirsak ham, boshqa maʼnodagi soʻz hosil boʻladi. Shu sababli tovush tarkibini aniq belgilay olish toʻgʻri talaffuz va toʻgʻri yozishning asosidir.

tosh — tish — tush; ot — oʻt — it; qor — qop.

Tovush va harf bir xil emas

Tovushni eshitamiz va aytamiz, harfni esa koʻramiz va yozamiz (batafsil: “Tovush va harf” darsi). Koʻp soʻzlarda harflar va tovushlar soni teng, lekin kirill yozuvida “ye” (soʻz boshida va unlidan keyin), “yo”, “yu”, “ya” harflari ikki tovushni — “y” va unlini bildiradi, “ng” birikmasi esa bitta tovushdir. Lotin yozuvida esa, aksincha, “y” alohida harf bilan yoziladi, lekin “sh”, “ch”, “ng” tovushlari ikki harf bilan beriladi.

Soʻzda nechta tovush bor
SoʻzTovushlarSoniYozuvdagi farq
maktabm, a, k, t, a, b6har bir harf bitta tovushni bildiradi
tongt, o, ng3“ng” ikki harf bilan yozilsa ham bitta tovush
yery, e, r3kirill yozuvida 2 harf: soʻz boshidagi “ye” = y + e
yozuvy, o, z, u, v5kirill yozuvida 4 harf: “yo” = y + o
yulduzy, u, l, d, u, z6kirill yozuvida 5 harf: “yu” = y + u
shaharsh, a, h, a, r5lotin yozuvida “sh” ikki harf bilan yoziladi
mevam, e, v, a4undoshdan keyingi “ye” bitta tovush — e

Unlilar va undoshlar qanday navbatlashadi

Oʻzbek tilida 6 ta unli bor va har bir boʻgʻinda bitta unli boʻladi, shuning uchun soʻzdagi boʻgʻinlar soni unlilar soniga teng (qarang: “Boʻgʻin” darsi). Asliy soʻzlar uchun undosh va unlining navbatlashib kelishi xos: “o-ta”, “bo-la”, “qish-loq”. Ikki unlining yonma-yon kelishi asosan oʻzlashmalarda uchraydi: “oila”, “shoir”, “doira”. Soʻz ichida ikki undoshning yonma-yon kelishi odatiy (“maktab”, “qishloq”), uch undosh esa kamdan-kam, koʻpincha oʻzak va qoʻshimcha chegarasida uchraydi: “doʻstlik”, “goʻshtli”.

Soʻz boshi va oxiridagi cheklovlar

Har bir tilda tovushlarning soʻz boshida va oxirida kelish imkoniyati cheklangan. Oʻzbek tilida “ng” soʻz boshida hech qachon kelmaydi. Asliy turkiy soʻzlar “r” bilan boshlanmaydi: “r” bilan boshlangan soʻzlar (“roʻmol”, “rang”, “radio”) oʻzlashmadir. Soʻz boshida undoshlarning toʻplanishi ham asliy soʻzlarga yot, shuning uchun “stol”, “stakan” kabi soʻzlarda soʻzlashuvda qoʻshimcha unli paydo boʻladi (qarang: “Kombinator tovush oʻzgarishlari” darsi).

Soʻz oxirida jarangli portlovchi “b”, “d”, “g” undoshlari talaffuzda jarangsizlanadi, yozuvda esa saqlanadi. Bunday undosh bilan tugaydigan soʻzlarning koʻpi oʻzlashma: “kitob” [kitop], “ozod” [ozot], “barg” [bark]. Soʻz oxiridagi undoshni tekshirish uchun unga unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshing: “kitobi”, “bargi” shakllarida jarangli tovush aniq eshitiladi.

Tovush tarkibini aniqlash tartibi

1) Soʻzni adabiy talaffuz meyoriga koʻra aniq ayting. 2) Boʻgʻinlarga ajrating. 3) Tovushlarni tartib bilan yozib chiqing: “ye” (soʻz boshida va unlidan keyin), “yo”, “yu”, “ya” ni ikki tovush, “ng” ni bitta tovush deb oling. 4) Har bir tovushni tavsiflang: unlimi yoki undosh, undosh boʻlsa jaranglimi yoki jarangsiz. 5) Tovushlar va harflar sonini solishtiring. 6) Talaffuzdagi oʻzgarishlarni (jarangsizlanish, assimilyatsiya) alohida qayd eting.

Namuna: “yozuvchi” — yo-zuv-chi, 3 boʻgʻin; tovushlar: y, o, z, u, v, ch, i — 7 ta (unlilar: o, u, i; undoshlar: y, z, v, ch); kirill yozuvida 6 harf. “Tongda” — tong-da, 2 boʻgʻin; tovushlar: t, o, ng, d, a — 5 ta; harflar 6 ta.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Harflarni tovush deb sanash: “tong” soʻzida 4 ta emas, 3 ta tovush bor. 2) “yo”, “yu”, “ya” tarkibidagi “y” ni unutish: “yulduz”da 6 ta tovush bor. 3) Har qanday “ye” ni ikki tovush deb hisoblash: “meva”da u bitta tovush — e; ikki tovushni faqat soʻz boshida va unlidan keyin bildiradi: “yer”, “proyekt”. 4) Talaffuzni yozuvga koʻchirish: “kitop”, “ozot” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi “kitob”, “ozod”.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi