Fonetika · § 12
Soʻzning tovush tarkibi
Soʻzning tovush tarkibi — soʻzni tashkil etgan tovushlar, ularning soni va qanday tartibda kelishi. Tovush tarkibi soʻzning tashqi, eshitiladigan qobigʻidir: bitta tovushni almashtirsak ham, boshqa maʼnodagi soʻz hosil boʻladi. Shu sababli tovush tarkibini aniq belgilay olish toʻgʻri talaffuz va toʻgʻri yozishning asosidir.
tosh — tish — tush; ot — oʻt — it; qor — qop.
Tovush va harf bir xil emas
Tovushni eshitamiz va aytamiz, harfni esa koʻramiz va yozamiz (batafsil: “Tovush va harf” darsi). Koʻp soʻzlarda harflar va tovushlar soni teng, lekin kirill yozuvida “ye” (soʻz boshida va unlidan keyin), “yo”, “yu”, “ya” harflari ikki tovushni — “y” va unlini bildiradi, “ng” birikmasi esa bitta tovushdir. Lotin yozuvida esa, aksincha, “y” alohida harf bilan yoziladi, lekin “sh”, “ch”, “ng” tovushlari ikki harf bilan beriladi.
| Soʻz | Tovushlar | Soni | Yozuvdagi farq |
|---|---|---|---|
| maktab | m, a, k, t, a, b | 6 | har bir harf bitta tovushni bildiradi |
| tong | t, o, ng | 3 | “ng” ikki harf bilan yozilsa ham bitta tovush |
| yer | y, e, r | 3 | kirill yozuvida 2 harf: soʻz boshidagi “ye” = y + e |
| yozuv | y, o, z, u, v | 5 | kirill yozuvida 4 harf: “yo” = y + o |
| yulduz | y, u, l, d, u, z | 6 | kirill yozuvida 5 harf: “yu” = y + u |
| shahar | sh, a, h, a, r | 5 | lotin yozuvida “sh” ikki harf bilan yoziladi |
| meva | m, e, v, a | 4 | undoshdan keyingi “ye” bitta tovush — e |
Unlilar va undoshlar qanday navbatlashadi
Oʻzbek tilida 6 ta unli bor va har bir boʻgʻinda bitta unli boʻladi, shuning uchun soʻzdagi boʻgʻinlar soni unlilar soniga teng (qarang: “Boʻgʻin” darsi). Asliy soʻzlar uchun undosh va unlining navbatlashib kelishi xos: “o-ta”, “bo-la”, “qish-loq”. Ikki unlining yonma-yon kelishi asosan oʻzlashmalarda uchraydi: “oila”, “shoir”, “doira”. Soʻz ichida ikki undoshning yonma-yon kelishi odatiy (“maktab”, “qishloq”), uch undosh esa kamdan-kam, koʻpincha oʻzak va qoʻshimcha chegarasida uchraydi: “doʻstlik”, “goʻshtli”.
Soʻz boshi va oxiridagi cheklovlar
Har bir tilda tovushlarning soʻz boshida va oxirida kelish imkoniyati cheklangan. Oʻzbek tilida “ng” soʻz boshida hech qachon kelmaydi. Asliy turkiy soʻzlar “r” bilan boshlanmaydi: “r” bilan boshlangan soʻzlar (“roʻmol”, “rang”, “radio”) oʻzlashmadir. Soʻz boshida undoshlarning toʻplanishi ham asliy soʻzlarga yot, shuning uchun “stol”, “stakan” kabi soʻzlarda soʻzlashuvda qoʻshimcha unli paydo boʻladi (qarang: “Kombinator tovush oʻzgarishlari” darsi).
Soʻz oxirida jarangli portlovchi “b”, “d”, “g” undoshlari talaffuzda jarangsizlanadi, yozuvda esa saqlanadi. Bunday undosh bilan tugaydigan soʻzlarning koʻpi oʻzlashma: “kitob” [kitop], “ozod” [ozot], “barg” [bark]. Soʻz oxiridagi undoshni tekshirish uchun unga unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha qoʻshing: “kitobi”, “bargi” shakllarida jarangli tovush aniq eshitiladi.
Tovush tarkibini aniqlash tartibi
1) Soʻzni adabiy talaffuz meyoriga koʻra aniq ayting. 2) Boʻgʻinlarga ajrating. 3) Tovushlarni tartib bilan yozib chiqing: “ye” (soʻz boshida va unlidan keyin), “yo”, “yu”, “ya” ni ikki tovush, “ng” ni bitta tovush deb oling. 4) Har bir tovushni tavsiflang: unlimi yoki undosh, undosh boʻlsa jaranglimi yoki jarangsiz. 5) Tovushlar va harflar sonini solishtiring. 6) Talaffuzdagi oʻzgarishlarni (jarangsizlanish, assimilyatsiya) alohida qayd eting.
Namuna: “yozuvchi” — yo-zuv-chi, 3 boʻgʻin; tovushlar: y, o, z, u, v, ch, i — 7 ta (unlilar: o, u, i; undoshlar: y, z, v, ch); kirill yozuvida 6 harf. “Tongda” — tong-da, 2 boʻgʻin; tovushlar: t, o, ng, d, a — 5 ta; harflar 6 ta.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Harflarni tovush deb sanash: “tong” soʻzida 4 ta emas, 3 ta tovush bor. 2) “yo”, “yu”, “ya” tarkibidagi “y” ni unutish: “yulduz”da 6 ta tovush bor. 3) Har qanday “ye” ni ikki tovush deb hisoblash: “meva”da u bitta tovush — e; ikki tovushni faqat soʻz boshida va unlidan keyin bildiradi: “yer”, “proyekt”. 4) Talaffuzni yozuvga koʻchirish: “kitop”, “ozot” — notoʻgʻri, toʻgʻrisi “kitob”, “ozod”.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
