Fonetika · § 21
Sonor tovushlar
Sonor tovushlar (sonorlar) — talaffuzida ovoz shovqindan sezilarli darajada ustun turadigan undoshlar. Havo oqimi toʻsiqqa uchraydi, lekin ancha erkin oʻtadi: burundan, tilning yon tomonlaridan yoki titrayotgan til uchi orqali. Shu sababli shovqin kuchsiz, jarang esa kuchli boʻladi — jarangdorligi jihatidan sonorlar undoshlar ichida unlilarga eng yaqin turadi. Oʻzbek adabiy tilida m, n, ng, l, r, y sonorlar hisoblanadi.
Sonorni qanday tanish mumkin
Buning uch belgisi bor. Birinchidan, sonor hamisha jarangli boʻlib, jarangsiz juftga ega emas: “b” ning jufti “p”, “m” yoki “l” ning esa jufti yoʻq. Ikkinchidan, sonorni ovoz bilan choʻzib, hatto xirgoyi qilib aytish mumkin: m-m-m, n-n-n, l-l-l. Uchinchidan, soʻz oxirida u jarangsizlanmaydi: “non”, “tol”, “bir” qanday yozilsa, shunday aytiladi, “kitob” esa [kitop] tarzida eshitiladi. Ayrim darsliklarda “v” ham sonorlar qatorida beriladi, chunki oʻz soʻzlarda u lablar bilan kuchsiz shovqin bilan aytiladi: “suv”, “ovoz”; boshqa qoʻllanmalarda u “f” bilan juft jarangli sirgʻaluvchi hisoblanadi.
Sonorlarning turlari
| Tovush | Turi | Qanday hosil boʻladi | Misollar |
|---|---|---|---|
| m | burun, lab-lab | lablar jipslashadi, havo burundan chiqadi | men, hamma |
| n | burun, til oldi | til uchi milkka tegadi, havo burundan oʻtadi | non, ona |
| ng | burun, til orqa | til orqasi yumshoq tanglayga tegadi, havo burundan oʻtadi | tong, keng |
| l | yon, til oldi | til uchi milkka tegadi, havo tilning yon tomonlaridan oʻtadi | lola, til |
| r | titroq, til oldi | til uchi milk oldida bir necha marta titraydi | nur, ariq |
| y | sirgʻaluvchi, til oʻrta | tilning oʻrta qismi qattiq tanglayga yaqinlashadi | oy, uy |
Ng tovushi
“Ng” kirill yozuvida ham, lotin yozuvida ham ikki harf bilan yoziladi, lekin bitta tovushni bildiradi. U hech qachon soʻz boshida kelmaydi — faqat soʻz oʻrtasida va oxirida uchraydi. Uni “n” bilan almashtirsangiz, boshqa soʻz hosil boʻladi. Oʻzak bilan qoʻshimcha tutashgan joydagi “n” va “g” esa boshqa-boshqa morfemalarga tegishli ikki tovushdir: “men+ga”, “non+ga”; ularni bitta “ng” tovushi bilan adashtirmang.
oʻn — oʻng; min — ming. Tong otdi. Dengiz boʻyida ming kishi yigʻildi.
Soʻzda va nutqda sonorlar
| Hodisa | Misollar | Izoh |
|---|---|---|
| “n” tovushi “b”, “p” oldida [m] kabi aytiladi | shanba [shamba], yonbosh [yombosh] | yozuvda “n” saqlanadi |
| soʻz oxiridagi sonor jarangsizlanmaydi | non, tol, bir | aytilishi yozilishiga mos |
| qoʻsh sonorlar | hamma, ellik, tilla | ikkala harf yoziladi va aytiladi |
| “r”, “l” bilan boshlanadigan soʻzlar | rang, rahmat, limon | asosan oʻzlashma soʻzlar |
Oʻzbekcha oʻz soʻzlar deyarli “r” va “l” bilan boshlanmaydi, “ng” bilan esa hech qachon boshlanmaydi. [N] ning [m] ga oʻtishi assimilyatsiyaning bir koʻrinishi boʻlib, u “Undoshlar assimilyatsiyasi” darsida batafsil koʻrib chiqiladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Birinchi xato — “ng” dagi “g” ni tushirib qoldirish: “ming” oʻrniga “min”, “tong” oʻrniga “ton”. Ikkinchisi — eshitilganidek yozish: “shanba”, “yonbosh” oʻrniga “shamba”, “yombosh”. Uchinchisi — “y” ni unli deb hisoblash. U undosh, shuning uchun boʻgʻinga boʻlishda unlilar orasidagi har qanday yakka undosh kabi keyingi boʻgʻinga oʻtadi: u-yim, to-yi. Nihoyat, “l” va “n” ni rus tilidagi “yel”, “kon” soʻzlaridagidek yumshatib aytmang: oʻzbek tilida undoshlarning qattiq-yumshoqlik zidligi yoʻq.
Oʻzingizni tekshiring
“Olmalar” soʻzidagi sonorlarni toping: o-l-m-a-l-a-r — toʻrtta sonor bor: l, m, l, r. “Tongda” soʻzida: t — shovqinli, jarangsiz, portlovchi; ng — sonor, burun, til orqa; d — shovqinli, jarangli, portlovchi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
