UzLocal

Fonetika · § 21

Sonor tovushlar

Sonor tovushlar (sonorlar) — talaffuzida ovoz shovqindan sezilarli darajada ustun turadigan undoshlar. Havo oqimi toʻsiqqa uchraydi, lekin ancha erkin oʻtadi: burundan, tilning yon tomonlaridan yoki titrayotgan til uchi orqali. Shu sababli shovqin kuchsiz, jarang esa kuchli boʻladi — jarangdorligi jihatidan sonorlar undoshlar ichida unlilarga eng yaqin turadi. Oʻzbek adabiy tilida m, n, ng, l, r, y sonorlar hisoblanadi.

Sonorni qanday tanish mumkin

Buning uch belgisi bor. Birinchidan, sonor hamisha jarangli boʻlib, jarangsiz juftga ega emas: “b” ning jufti “p”, “m” yoki “l” ning esa jufti yoʻq. Ikkinchidan, sonorni ovoz bilan choʻzib, hatto xirgoyi qilib aytish mumkin: m-m-m, n-n-n, l-l-l. Uchinchidan, soʻz oxirida u jarangsizlanmaydi: “non”, “tol”, “bir” qanday yozilsa, shunday aytiladi, “kitob” esa [kitop] tarzida eshitiladi. Ayrim darsliklarda “v” ham sonorlar qatorida beriladi, chunki oʻz soʻzlarda u lablar bilan kuchsiz shovqin bilan aytiladi: “suv”, “ovoz”; boshqa qoʻllanmalarda u “f” bilan juft jarangli sirgʻaluvchi hisoblanadi.

Sonorlarning turlari

Oʻzbek tilining sonor undoshlari
TovushTuriQanday hosil boʻladiMisollar
mburun, lab-lablablar jipslashadi, havo burundan chiqadimen, hamma
nburun, til olditil uchi milkka tegadi, havo burundan oʻtadinon, ona
ngburun, til orqatil orqasi yumshoq tanglayga tegadi, havo burundan oʻtaditong, keng
lyon, til olditil uchi milkka tegadi, havo tilning yon tomonlaridan oʻtadilola, til
rtitroq, til olditil uchi milk oldida bir necha marta titraydinur, ariq
ysirgʻaluvchi, til oʻrtatilning oʻrta qismi qattiq tanglayga yaqinlashadioy, uy

Ng tovushi

“Ng” kirill yozuvida ham, lotin yozuvida ham ikki harf bilan yoziladi, lekin bitta tovushni bildiradi. U hech qachon soʻz boshida kelmaydi — faqat soʻz oʻrtasida va oxirida uchraydi. Uni “n” bilan almashtirsangiz, boshqa soʻz hosil boʻladi. Oʻzak bilan qoʻshimcha tutashgan joydagi “n” va “g” esa boshqa-boshqa morfemalarga tegishli ikki tovushdir: “men+ga”, “non+ga”; ularni bitta “ng” tovushi bilan adashtirmang.

oʻn — oʻng; min — ming. Tong otdi. Dengiz boʻyida ming kishi yigʻildi.

Soʻzda va nutqda sonorlar

Sonorlar talaffuzi va imlosidagi xususiyatlar
HodisaMisollarIzoh
“n” tovushi “b”, “p” oldida [m] kabi aytiladishanba [shamba], yonbosh [yombosh]yozuvda “n” saqlanadi
soʻz oxiridagi sonor jarangsizlanmaydinon, tol, biraytilishi yozilishiga mos
qoʻsh sonorlarhamma, ellik, tillaikkala harf yoziladi va aytiladi
“r”, “l” bilan boshlanadigan soʻzlarrang, rahmat, limonasosan oʻzlashma soʻzlar

Oʻzbekcha oʻz soʻzlar deyarli “r” va “l” bilan boshlanmaydi, “ng” bilan esa hech qachon boshlanmaydi. [N] ning [m] ga oʻtishi assimilyatsiyaning bir koʻrinishi boʻlib, u “Undoshlar assimilyatsiyasi” darsida batafsil koʻrib chiqiladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Birinchi xato — “ng” dagi “g” ni tushirib qoldirish: “ming” oʻrniga “min”, “tong” oʻrniga “ton”. Ikkinchisi — eshitilganidek yozish: “shanba”, “yonbosh” oʻrniga “shamba”, “yombosh”. Uchinchisi — “y” ni unli deb hisoblash. U undosh, shuning uchun boʻgʻinga boʻlishda unlilar orasidagi har qanday yakka undosh kabi keyingi boʻgʻinga oʻtadi: u-yim, to-yi. Nihoyat, “l” va “n” ni rus tilidagi “yel”, “kon” soʻzlaridagidek yumshatib aytmang: oʻzbek tilida undoshlarning qattiq-yumshoqlik zidligi yoʻq.

Oʻzingizni tekshiring

“Olmalar” soʻzidagi sonorlarni toping: o-l-m-a-l-a-r — toʻrtta sonor bor: l, m, l, r. “Tongda” soʻzida: t — shovqinli, jarangsiz, portlovchi; ng — sonor, burun, til orqa; d — shovqinli, jarangli, portlovchi.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi