Fonetika · § 4
Undosh tovushlar
Undosh tovushlar — talaffuz qilinganda havo oqimi ogʻiz boʻshligʻida toʻsiqqa uchraydigan tovushlar: lablar, til yoki tishlar jipslashadi yoki bir-biriga yaqinlashadi. Havo toʻsiqni yengib oʻtganda shovqin paydo boʻladi, shuning uchun sonorlardan boshqa har bir undoshda shovqin asosiy oʻrin tutadi. Undosh oʻzi boʻgʻin hosil qilmaydi — u unliga qoʻshilib keladi.
Oʻzbek tilida nechta undosh bor
Maktab darsliklarida odatda 24 ta undosh tovush ajratiladi. “J” harfi ikki xil tovushni bildiradi: oʻz soʻzlarda portlovchi-sirgʻaluvchi [dj], rus tilidan va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlarda sirgʻaluvchi [j]. “Ng” harflar birikmasi bitta til orqa burun tovushini ifodalaydi. “S” harfi faqat oʻzlashma soʻzlarda uchraydi va alohida tovush hisoblanmaydi.
b, v, g, d, j [dj], j [j], z, y, k, l, m, n, ng, p, r, s, t, f, x, ch, sh, q, gʻ, h. J [dj]: “jon”, “joʻja”; j [j]: “jurnal”, “garaj”.
Tasnifning uch belgisi
Undoshlar hosil boʻlish oʻrniga (toʻsiqni qaysi aʼzo hosil qilishiga), hosil boʻlish usuliga (toʻsiq jipslashuvmi yoki tirqishmi) va ovoz bilan shovqinning nisbatiga (sonor va shovqinli, shovqinlilar esa jarangli va jarangsiz) koʻra tasniflanadi. Bu yerda umumiy sharh berilgan; har bir belgi alohida darslarda batafsil koʻrib chiqiladi.
| Guruh | Kichik guruh | Undoshlar |
|---|---|---|
| lab undoshlari | lab-lab | b, p, m |
| lab undoshlari | lab-tish | v, f |
| til undoshlari | til oldi | t, d, s, z, sh, j, ch, l, n, r |
| til undoshlari | til oʻrta | y |
| til undoshlari | til orqa | k, g, ng |
| til undoshlari | chuqur til orqa | q, gʻ, x |
| boʻgʻiz undoshi | — | h |
| Hosil boʻlish usuli | Jarangli | Jarangsiz |
|---|---|---|
| portlovchi | b, d, g | p, t, k, q |
| sirgʻaluvchi | v, z, j [j], gʻ | f, s, sh, x, h |
| portlovchi-sirgʻaluvchi (qorishiq) | j [dj] | ch, oʻzlashmalarda s |
| sonorlar (burun, yon, titroq, y) | m, n, ng, l, r, y | — |
Koʻplab shovqinli undoshlar jarangli-jarangsizlik jihatidan juft hosil qiladi: b — p, v — f, d — t, z — s, j — sh, j [dj] — ch, g — k, gʻ — x. Sonorlar hamisha jarangli boʻladi. Juftlar va ularning talaffuzga taʼsiri haqida “Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari” darsida.
Undoshlar soʻzlarni farqlaydi: qoʻl — koʻl; qir — kir; hol — xol; dor — tor; toʻq — toʻk; ming — min.
Talaffuz va yozuvda nimaga eʼtibor berish kerak
“Ng” — bitta tovush, u [n] va [g] ga ajratib aytilmaydi: “tong”, “keng”, “singil”. Soʻz oxiridagi jarangli undosh jarangsizlashadi, lekin oʻzakka qarab yoziladi: “kitob” [kitop], “barg” [bark]. Oʻz soʻzlarda “v” tovushi koʻpincha ikki lab bilan aytiladi: “suv”, “ovoz”. “S” harfi soʻz boshida [s], unlidan keyin [ts] kabi eshitiladi: “sirk”, “militsiya”. Arabcha soʻzlardagi “ʼ” ayirish belgisi boʻgʻinlarni ajratadi yoki unlini choʻzadi: “sanʼat”, “maʼno”.
Koʻp uchraydigan xatolar
Koʻpincha “q” bilan “k”, “gʻ” bilan “g”, “h” bilan “x” aralashtiriladi: rus tilida bunday farq yoʻq, oʻzbek tilida esa ular maʼnoni oʻzgartiradi. Yozuvda ham xato uchraydi: “havo”, “hayot”, lekin “xabar”, “xat” deb yoziladi; “xavo”, “xayot” shakli notoʻgʻri. Soʻzni “eshitilganidek” yozmang: “kitop”, “bark” — xato. “Ng” ni “ngʻ” bilan aralashtirmang: “qoʻngʻiroq” soʻzida ikki alohida tovush bor. Qiyin soʻzlarning yozilishini imlo lugʻatidan tekshiring.
Undoshni tahlil qilish
Undoshning hosil boʻlish oʻrni, usuli va ovoz ishtirokini ayting. Masalan, “qishloq” soʻzida: “q” — chuqur til orqa, portlovchi, jarangsiz; “sh” — til oldi, sirgʻaluvchi, jarangsiz; “l” — til oldi, sonor yon undosh, jarangli. Batafsil — “Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi”, “Sonor tovushlar” hamda “Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar” darslarida.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
