UzLocal

Fonetika · § 4

Undosh tovushlar

Undosh tovushlar — talaffuz qilinganda havo oqimi ogʻiz boʻshligʻida toʻsiqqa uchraydigan tovushlar: lablar, til yoki tishlar jipslashadi yoki bir-biriga yaqinlashadi. Havo toʻsiqni yengib oʻtganda shovqin paydo boʻladi, shuning uchun sonorlardan boshqa har bir undoshda shovqin asosiy oʻrin tutadi. Undosh oʻzi boʻgʻin hosil qilmaydi — u unliga qoʻshilib keladi.

Oʻzbek tilida nechta undosh bor

Maktab darsliklarida odatda 24 ta undosh tovush ajratiladi. “J” harfi ikki xil tovushni bildiradi: oʻz soʻzlarda portlovchi-sirgʻaluvchi [dj], rus tilidan va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlarda sirgʻaluvchi [j]. “Ng” harflar birikmasi bitta til orqa burun tovushini ifodalaydi. “S” harfi faqat oʻzlashma soʻzlarda uchraydi va alohida tovush hisoblanmaydi.

b, v, g, d, j [dj], j [j], z, y, k, l, m, n, ng, p, r, s, t, f, x, ch, sh, q, gʻ, h. J [dj]: “jon”, “joʻja”; j [j]: “jurnal”, “garaj”.

Tasnifning uch belgisi

Undoshlar hosil boʻlish oʻrniga (toʻsiqni qaysi aʼzo hosil qilishiga), hosil boʻlish usuliga (toʻsiq jipslashuvmi yoki tirqishmi) va ovoz bilan shovqinning nisbatiga (sonor va shovqinli, shovqinlilar esa jarangli va jarangsiz) koʻra tasniflanadi. Bu yerda umumiy sharh berilgan; har bir belgi alohida darslarda batafsil koʻrib chiqiladi.

Undoshlarning hosil boʻlish oʻrniga koʻra turlari
GuruhKichik guruhUndoshlar
lab undoshlarilab-labb, p, m
lab undoshlarilab-tishv, f
til undoshlaritil oldit, d, s, z, sh, j, ch, l, n, r
til undoshlaritil oʻrtay
til undoshlaritil orqak, g, ng
til undoshlarichuqur til orqaq, gʻ, x
boʻgʻiz undoshi—h
Undoshlarning hosil boʻlish usuli va ovoz ishtirokiga koʻra turlari
Hosil boʻlish usuliJarangliJarangsiz
portlovchib, d, gp, t, k, q
sirgʻaluvchiv, z, j [j], gʻf, s, sh, x, h
portlovchi-sirgʻaluvchi (qorishiq)j [dj]ch, oʻzlashmalarda s
sonorlar (burun, yon, titroq, y)m, n, ng, l, r, y—

Koʻplab shovqinli undoshlar jarangli-jarangsizlik jihatidan juft hosil qiladi: b — p, v — f, d — t, z — s, j — sh, j [dj] — ch, g — k, gʻ — x. Sonorlar hamisha jarangli boʻladi. Juftlar va ularning talaffuzga taʼsiri haqida “Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari” darsida.

Undoshlar soʻzlarni farqlaydi: qoʻl — koʻl; qir — kir; hol — xol; dor — tor; toʻq — toʻk; ming — min.

Talaffuz va yozuvda nimaga eʼtibor berish kerak

“Ng” — bitta tovush, u [n] va [g] ga ajratib aytilmaydi: “tong”, “keng”, “singil”. Soʻz oxiridagi jarangli undosh jarangsizlashadi, lekin oʻzakka qarab yoziladi: “kitob” [kitop], “barg” [bark]. Oʻz soʻzlarda “v” tovushi koʻpincha ikki lab bilan aytiladi: “suv”, “ovoz”. “S” harfi soʻz boshida [s], unlidan keyin [ts] kabi eshitiladi: “sirk”, “militsiya”. Arabcha soʻzlardagi “ʼ” ayirish belgisi boʻgʻinlarni ajratadi yoki unlini choʻzadi: “sanʼat”, “maʼno”.

Koʻp uchraydigan xatolar

Koʻpincha “q” bilan “k”, “gʻ” bilan “g”, “h” bilan “x” aralashtiriladi: rus tilida bunday farq yoʻq, oʻzbek tilida esa ular maʼnoni oʻzgartiradi. Yozuvda ham xato uchraydi: “havo”, “hayot”, lekin “xabar”, “xat” deb yoziladi; “xavo”, “xayot” shakli notoʻgʻri. Soʻzni “eshitilganidek” yozmang: “kitop”, “bark” — xato. “Ng” ni “ngʻ” bilan aralashtirmang: “qoʻngʻiroq” soʻzida ikki alohida tovush bor. Qiyin soʻzlarning yozilishini imlo lugʻatidan tekshiring.

Undoshni tahlil qilish

Undoshning hosil boʻlish oʻrni, usuli va ovoz ishtirokini ayting. Masalan, “qishloq” soʻzida: “q” — chuqur til orqa, portlovchi, jarangsiz; “sh” — til oldi, sirgʻaluvchi, jarangsiz; “l” — til oldi, sonor yon undosh, jarangli. Batafsil — “Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi”, “Sonor tovushlar” hamda “Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar” darslarida.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi