UzLocal

Fonetika · § 2

Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi

Nutq tovushi — nutq aʼzolarining muayyan harakati natijasida hosil boʻladigan va eshitib idrok etiladigan eng kichik tovush birligi. Oʻzbek tilidagi deyarli barcha tovushlar nafas chiqarishda hosil boʻladi: havo oʻpkadan chiqib, ovoz paydo boʻlishi mumkin boʻlgan hiqildoqdan, soʻng halqum, ogʻiz va burun boʻshligʻidan oʻtadi. Shu yoʻlda nutq aʼzolari havo yoʻlini toraytiradi yoki toʻsadi va tovushga yakuniy shakl beradi. Bu harakatlar majmui artikulyatsiya deb ataladi.

Nutq apparatining uch qismi

Nutq apparatining tuzilishi
QismAʼzolarTovush hosil boʻlishidagi vazifasi
nafas aʼzolarioʻpka, bronxlar, kekirdak, diafragmahavo oqimini hosil qiladi — tovushning kuch manbai
hiqildoqtovush paychalaritebranib ovoz (ton) beradi yoki ochiq holda qoladi
hiqildoq usti boʻshliqlarihalqum, ogʻiz boʻshligʻi, burun boʻshligʻirezonator sifatida tovushni kuchaytiradi va unga shakl beradi

Faol va nofaol nutq aʼzolari

Ogʻiz boʻshligʻidagi baʼzi aʼzolar harakatchan: lablar, til (uchi, oldi, oʻrtasi va orqasi), kichik til, yumshoq tanglay va pastki jagʻ. Boshqalari qoʻzgʻalmas: tishlar, milk va qattiq tanglay. Faol aʼzo nofaol aʼzoga yoki boshqa faol aʼzoga yaqinlashib, jipslashuv yoki tirqish hosil qiladi. Bu qayerda yuz berishiga qarab turli undosh hosil boʻladi.

“bobo” — ikki lab jipslashadi; “fasl” — pastki lab yuqori tishlarga tegadi; “tut” — til uchi yuqori tishlarga taqaladi; “koʻk” — til orqasi yumshoq tanglayga tegadi; “qishloq” — tilning eng orqa qismi kichik tilga yaqinlashadi; “havo” — “h” tovushi boʻgʻizda hosil boʻladi.

Ovoz va shovqin

Tovush ovozdan, shovqindan yoki ularning qoʻshilmasidan iborat boʻlishi mumkin. Ovoz (ton) tovush paychalari tebranganda paydo boʻladi. Shovqin havo oqimi ogʻizdagi toʻsiqni yengib oʻtganda yuzaga keladi. Farqni sezish uchun barmoqlaringizni boʻgʻzingizga qoʻyib, avval [zzz], keyin [sss] ni choʻzib ayting: [z] da paychalarning titrashi seziladi, [s] da esa sezilmaydi.

Turli tovushlarda ovoz va shovqinning nisbati
Tovush turiTarkibiMisollar
unlilarfaqat ovoz, toʻsiq yoʻqa, o, i, u, oʻ, e
sonor undoshlarovoz shovqindan ustunm, n, ng, l, r, y
jarangli shovqinli undoshlarshovqin va ovozb, d, z, g, gʻ
jarangsiz undoshlarfaqat shovqinp, t, s, k, q, x, h

Ogʻiz va burun tovushlari

Yumshoq tanglay toʻsqich vazifasini bajaradi. U koʻtarilsa, havo faqat ogʻizdan chiqadi — tovushlarning koʻpchiligi shunday hosil boʻladi. Tushsa, havo burundan ham oʻtadi — “m”, “n” va “ng” burun undoshlari shunday paydo boʻladi. “Men”, “non”, “tong” soʻzlarini burningizni qisib aytib koʻring: burun yoʻli yopilgani uchun ular buzilib eshitiladi.

Tovushning akustik belgilari

Fizik jihatdan har qanday tovush balandligi (tebranish chastotasi), kuchi (tebranish koʻlami), davomiyligi va tembri bilan tavsiflanadi. Tembr — tovushning oʻziga xos “rangi” boʻlib, u orqali bir unlini boshqasidan ajratamiz va tanish odamning ovozini bilamiz. Oʻzbek soʻzidagi urgʻuli boʻgʻin kuchliroq va biroz choʻziqroq aytiladi: “kitob”, “bolalar”. Soʻroq gapda tovush balandligi koʻtariladi: “Keldingizmi?”

Jonli nutqda tovushlar alohida-alohida aytilmaydi: nutq aʼzolari keyingi tovushga oldindan tayyorlanadi, shuning uchun qoʻshni tovushlar bir-biriga taʼsir qiladi. Bu haqda “Tovush oʻzgarishlari” darsida.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Koʻpincha tovushlar faqat ogʻizda paydo boʻladi, deb oʻylashadi, aslida ovoz hiqildoqda hosil boʻladi, ogʻiz va burun esa unga shakl beradi. Rus tilida soʻzlashuvchilar “q” va “k”, “gʻ” va “g”, “h” va “x” ni koʻp aralashtiradi, holbuki ular turli joyda hosil boʻladi va soʻzlarni farqlaydi: “qoʻl” — “koʻl”, “hol” — “xol”. Oʻzingizni shunday tekshiring: tovushni sekin aytib, qaysi aʼzo harakatlanishini, toʻsiq qayerda paydo boʻlishini, ovoz ishtirok etish-etmasligini va havo burundan oʻtish-oʻtmasligini aniqlang.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi