Fonetika · § 2
Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
Nutq tovushi — nutq aʼzolarining muayyan harakati natijasida hosil boʻladigan va eshitib idrok etiladigan eng kichik tovush birligi. Oʻzbek tilidagi deyarli barcha tovushlar nafas chiqarishda hosil boʻladi: havo oʻpkadan chiqib, ovoz paydo boʻlishi mumkin boʻlgan hiqildoqdan, soʻng halqum, ogʻiz va burun boʻshligʻidan oʻtadi. Shu yoʻlda nutq aʼzolari havo yoʻlini toraytiradi yoki toʻsadi va tovushga yakuniy shakl beradi. Bu harakatlar majmui artikulyatsiya deb ataladi.
Nutq apparatining uch qismi
| Qism | Aʼzolar | Tovush hosil boʻlishidagi vazifasi |
|---|---|---|
| nafas aʼzolari | oʻpka, bronxlar, kekirdak, diafragma | havo oqimini hosil qiladi — tovushning kuch manbai |
| hiqildoq | tovush paychalari | tebranib ovoz (ton) beradi yoki ochiq holda qoladi |
| hiqildoq usti boʻshliqlari | halqum, ogʻiz boʻshligʻi, burun boʻshligʻi | rezonator sifatida tovushni kuchaytiradi va unga shakl beradi |
Faol va nofaol nutq aʼzolari
Ogʻiz boʻshligʻidagi baʼzi aʼzolar harakatchan: lablar, til (uchi, oldi, oʻrtasi va orqasi), kichik til, yumshoq tanglay va pastki jagʻ. Boshqalari qoʻzgʻalmas: tishlar, milk va qattiq tanglay. Faol aʼzo nofaol aʼzoga yoki boshqa faol aʼzoga yaqinlashib, jipslashuv yoki tirqish hosil qiladi. Bu qayerda yuz berishiga qarab turli undosh hosil boʻladi.
“bobo” — ikki lab jipslashadi; “fasl” — pastki lab yuqori tishlarga tegadi; “tut” — til uchi yuqori tishlarga taqaladi; “koʻk” — til orqasi yumshoq tanglayga tegadi; “qishloq” — tilning eng orqa qismi kichik tilga yaqinlashadi; “havo” — “h” tovushi boʻgʻizda hosil boʻladi.
Ovoz va shovqin
Tovush ovozdan, shovqindan yoki ularning qoʻshilmasidan iborat boʻlishi mumkin. Ovoz (ton) tovush paychalari tebranganda paydo boʻladi. Shovqin havo oqimi ogʻizdagi toʻsiqni yengib oʻtganda yuzaga keladi. Farqni sezish uchun barmoqlaringizni boʻgʻzingizga qoʻyib, avval [zzz], keyin [sss] ni choʻzib ayting: [z] da paychalarning titrashi seziladi, [s] da esa sezilmaydi.
| Tovush turi | Tarkibi | Misollar |
|---|---|---|
| unlilar | faqat ovoz, toʻsiq yoʻq | a, o, i, u, oʻ, e |
| sonor undoshlar | ovoz shovqindan ustun | m, n, ng, l, r, y |
| jarangli shovqinli undoshlar | shovqin va ovoz | b, d, z, g, gʻ |
| jarangsiz undoshlar | faqat shovqin | p, t, s, k, q, x, h |
Ogʻiz va burun tovushlari
Yumshoq tanglay toʻsqich vazifasini bajaradi. U koʻtarilsa, havo faqat ogʻizdan chiqadi — tovushlarning koʻpchiligi shunday hosil boʻladi. Tushsa, havo burundan ham oʻtadi — “m”, “n” va “ng” burun undoshlari shunday paydo boʻladi. “Men”, “non”, “tong” soʻzlarini burningizni qisib aytib koʻring: burun yoʻli yopilgani uchun ular buzilib eshitiladi.
Tovushning akustik belgilari
Fizik jihatdan har qanday tovush balandligi (tebranish chastotasi), kuchi (tebranish koʻlami), davomiyligi va tembri bilan tavsiflanadi. Tembr — tovushning oʻziga xos “rangi” boʻlib, u orqali bir unlini boshqasidan ajratamiz va tanish odamning ovozini bilamiz. Oʻzbek soʻzidagi urgʻuli boʻgʻin kuchliroq va biroz choʻziqroq aytiladi: “kitob”, “bolalar”. Soʻroq gapda tovush balandligi koʻtariladi: “Keldingizmi?”
Jonli nutqda tovushlar alohida-alohida aytilmaydi: nutq aʼzolari keyingi tovushga oldindan tayyorlanadi, shuning uchun qoʻshni tovushlar bir-biriga taʼsir qiladi. Bu haqda “Tovush oʻzgarishlari” darsida.
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish
Koʻpincha tovushlar faqat ogʻizda paydo boʻladi, deb oʻylashadi, aslida ovoz hiqildoqda hosil boʻladi, ogʻiz va burun esa unga shakl beradi. Rus tilida soʻzlashuvchilar “q” va “k”, “gʻ” va “g”, “h” va “x” ni koʻp aralashtiradi, holbuki ular turli joyda hosil boʻladi va soʻzlarni farqlaydi: “qoʻl” — “koʻl”, “hol” — “xol”. Oʻzingizni shunday tekshiring: tovushni sekin aytib, qaysi aʼzo harakatlanishini, toʻsiq qayerda paydo boʻlishini, ovoz ishtirok etish-etmasligini va havo burundan oʻtish-oʻtmasligini aniqlang.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
