UzLocal

Fonetika · § 7

Tovush oʻzgarishlari

Tovush oʻzgarishlari — tovushning qoʻshni tovushlar taʼsirida yoki soʻzdagi oʻrniga koʻra boshqa tovush bilan almashishi, tushib qolishi yoki orttirilishi. Ular koʻpincha oʻzak va qoʻshimcha chegarasida hamda tez nutqda yuz beradi. Sababi oddiy: nutq aʼzolariga yonma-yon tovushlarni oʻxshash aytish va qiyin birikmalardan qochish qulayroq. Ayrim oʻzgarishlar imloda mustahkamlangan va yozuvda aks etadi, boshqalari faqat talaffuzda boʻladi — ularni farqlash savodli yozish uchun muhim.

Kombinator va pozitsion oʻzgarishlar

Kombinator oʻzgarishlar qoʻshni tovush taʼsirida yuz beradi: “tuzsiz” soʻzida z tovushi s oldida [s] kabi aytiladi — [tussiz]. Pozitsion oʻzgarishlar esa tovushning soʻzdagi oʻrniga bogʻliq: soʻz oxiridagi jarangli undosh jarangsizlanadi — “kitob” [kitop], “ozod” [ozot] tarzida aytiladi; urgʻusiz tor unlilar susayadi.

Asosiy turlari

Tovush oʻzgarishlarining turlari
TuriMohiyatiMisollar
Assimilyatsiya (oʻxshash)tovush qoʻshni tovushga oʻxshab qoladiketdi [ketti], tuzsiz [tussiz]
Undoshlar almashinuvik, q unli oldida g, gʻ ga oʻtadiyurak — yuragi, qishloq — qishlogʻi
Tovush tushishiikkinchi boʻgʻindagi tor unli tushib qoladiogʻiz — ogʻzi, oʻgʻil — oʻgʻli
Tovush orttirilishiundosh yoki unli qoʻshiladiu — unga; nutqda aql [aqil]
Unlilar almashinuvibir unli boshqasiga almashadisayla — saylov

Har bir turga alohida dars bagʻishlangan: “Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya”, “Undoshlar assimilyatsiyasi”, “Kombinator tovush oʻzgarishlari” (dissimilyatsiya, metateza va boshqa holatlar oʻsha yerda). Quyida eng muhim amaliy farq berilgan: nima yoziladi-yu, nima faqat aytiladi.

Yozuvda aks etadigan oʻzgarishlar

Imlo qoidalarida mustahkamlangan oʻzgarishlar
QoidaYoziladi
Koʻp boʻgʻinli soʻz oxiridagi k, q unli bilan boshlangan qoʻshimcha oldida g, gʻ ga aylanadikoʻylak — koʻylagi, tilak — tilagi, oʻrtoq — oʻrtogʻi
Bir boʻgʻinli soʻzlarda va ayrim oʻzlashmalarda k, q saqlanadioʻq — oʻqi, huquq — huquqi, ittifoq — ittifoqi
Ayrim ikki boʻgʻinli soʻzlarda ikkinchi boʻgʻindagi tor unli egalik qoʻshimchasi oldida tushadiburun — burni, singil — singlim, qorin — qorni
K dan keyin g bilan boshlangan qoʻshimcha k bilan, q va gʻ dan keyin q bilan yoziladikoʻk — koʻkka, tik — tikkan, qishloq — qishloqqa, togʻ — toqqa
Feʼl negizi oxiridagi a -v oldida o ga aylanadiishla — ishlov, tingla — tinglov
U, bu, shu olmoshlariga kelishik qoʻshimchasi qoʻshilganda n orttiriladiuning, bunda, shunga

Faqat talaffuzda boʻladigan oʻzgarishlar

Oʻxshashlik va jarangsizlanish holatlarining aksariyati yozuvda aks etmaydi: imlo oʻzak va qoʻshimchaning asl koʻrinishini saqlaydi. “Ketti” emas, ketdi; “tussiz” emas, tuzsiz; “kitop” emas, kitob yoziladi; nutqda koʻpincha [aqil], [fikir] eshitilsa ham, aql va fikr deb yoziladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Xatolar uch xil boʻladi. Eshitilganidek yozish: “ketti”, “kitop”, “aqil”. Yozuvdagi qoidani qoʻllamaslik: koʻylagi oʻrniga “koʻylaki”, qishlogʻi oʻrniga “qishloqi”, ogʻzi oʻrniga “ogʻizi”, saylov oʻrniga “saylav”, toqqa oʻrniga “togʻga”. Qoidani u amal qilmaydigan joyda qoʻllash: oʻqi oʻrniga “oʻgʻi”, huquqi oʻrniga “huqugʻi”. Ikkilanganda soʻzni imlo lugʻatidan tekshiring.

Oʻzingizni tekshiring

togʻ + ga → toqqa; oʻgʻil + i → oʻgʻli; yurak + im → yuragim; sayla + v → saylov; ketdi — yozilishi ketdi, talaffuzi [ketti].

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi