Fonetika · § 7
Tovush oʻzgarishlari
Tovush oʻzgarishlari — tovushning qoʻshni tovushlar taʼsirida yoki soʻzdagi oʻrniga koʻra boshqa tovush bilan almashishi, tushib qolishi yoki orttirilishi. Ular koʻpincha oʻzak va qoʻshimcha chegarasida hamda tez nutqda yuz beradi. Sababi oddiy: nutq aʼzolariga yonma-yon tovushlarni oʻxshash aytish va qiyin birikmalardan qochish qulayroq. Ayrim oʻzgarishlar imloda mustahkamlangan va yozuvda aks etadi, boshqalari faqat talaffuzda boʻladi — ularni farqlash savodli yozish uchun muhim.
Kombinator va pozitsion oʻzgarishlar
Kombinator oʻzgarishlar qoʻshni tovush taʼsirida yuz beradi: “tuzsiz” soʻzida z tovushi s oldida [s] kabi aytiladi — [tussiz]. Pozitsion oʻzgarishlar esa tovushning soʻzdagi oʻrniga bogʻliq: soʻz oxiridagi jarangli undosh jarangsizlanadi — “kitob” [kitop], “ozod” [ozot] tarzida aytiladi; urgʻusiz tor unlilar susayadi.
Asosiy turlari
| Turi | Mohiyati | Misollar |
|---|---|---|
| Assimilyatsiya (oʻxshash) | tovush qoʻshni tovushga oʻxshab qoladi | ketdi [ketti], tuzsiz [tussiz] |
| Undoshlar almashinuvi | k, q unli oldida g, gʻ ga oʻtadi | yurak — yuragi, qishloq — qishlogʻi |
| Tovush tushishi | ikkinchi boʻgʻindagi tor unli tushib qoladi | ogʻiz — ogʻzi, oʻgʻil — oʻgʻli |
| Tovush orttirilishi | undosh yoki unli qoʻshiladi | u — unga; nutqda aql [aqil] |
| Unlilar almashinuvi | bir unli boshqasiga almashadi | sayla — saylov |
Har bir turga alohida dars bagʻishlangan: “Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya”, “Undoshlar assimilyatsiyasi”, “Kombinator tovush oʻzgarishlari” (dissimilyatsiya, metateza va boshqa holatlar oʻsha yerda). Quyida eng muhim amaliy farq berilgan: nima yoziladi-yu, nima faqat aytiladi.
Yozuvda aks etadigan oʻzgarishlar
| Qoida | Yoziladi |
|---|---|
| Koʻp boʻgʻinli soʻz oxiridagi k, q unli bilan boshlangan qoʻshimcha oldida g, gʻ ga aylanadi | koʻylak — koʻylagi, tilak — tilagi, oʻrtoq — oʻrtogʻi |
| Bir boʻgʻinli soʻzlarda va ayrim oʻzlashmalarda k, q saqlanadi | oʻq — oʻqi, huquq — huquqi, ittifoq — ittifoqi |
| Ayrim ikki boʻgʻinli soʻzlarda ikkinchi boʻgʻindagi tor unli egalik qoʻshimchasi oldida tushadi | burun — burni, singil — singlim, qorin — qorni |
| K dan keyin g bilan boshlangan qoʻshimcha k bilan, q va gʻ dan keyin q bilan yoziladi | koʻk — koʻkka, tik — tikkan, qishloq — qishloqqa, togʻ — toqqa |
| Feʼl negizi oxiridagi a -v oldida o ga aylanadi | ishla — ishlov, tingla — tinglov |
| U, bu, shu olmoshlariga kelishik qoʻshimchasi qoʻshilganda n orttiriladi | uning, bunda, shunga |
Faqat talaffuzda boʻladigan oʻzgarishlar
Oʻxshashlik va jarangsizlanish holatlarining aksariyati yozuvda aks etmaydi: imlo oʻzak va qoʻshimchaning asl koʻrinishini saqlaydi. “Ketti” emas, ketdi; “tussiz” emas, tuzsiz; “kitop” emas, kitob yoziladi; nutqda koʻpincha [aqil], [fikir] eshitilsa ham, aql va fikr deb yoziladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Xatolar uch xil boʻladi. Eshitilganidek yozish: “ketti”, “kitop”, “aqil”. Yozuvdagi qoidani qoʻllamaslik: koʻylagi oʻrniga “koʻylaki”, qishlogʻi oʻrniga “qishloqi”, ogʻzi oʻrniga “ogʻizi”, saylov oʻrniga “saylav”, toqqa oʻrniga “togʻga”. Qoidani u amal qilmaydigan joyda qoʻllash: oʻqi oʻrniga “oʻgʻi”, huquqi oʻrniga “huqugʻi”. Ikkilanganda soʻzni imlo lugʻatidan tekshiring.
Oʻzingizni tekshiring
togʻ + ga → toqqa; oʻgʻil + i → oʻgʻli; yurak + im → yuragim; sayla + v → saylov; ketdi — yozilishi ketdi, talaffuzi [ketti].
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
