UzLocal

Fonetika · § 15

Intonatsiya

Intonatsiya — gapning tovush jihatdan shakllanishi boʻlib, u bir necha vositaning birligidan iborat: ovoz tonining koʻtarilishi va pasayishi (ohang), mantiqiy urgʻu, pauza, nutq surʼati, ovoz kuchi va tembr. Intonatsiya soʻzlar qatorini tugal gapga aylantiradi, xabar qilyapmizmi, soʻrayapmizmi yoki undayapmizmi — shuni koʻrsatadi va soʻzlovchining aytilgan fikrga munosabatini yetkazadi.

Intonatsiyaning tarkibiy qismlari

Intonatsiya vositalari
VositaNimaMisol
Ohangovoz tonining koʻtarilishi va pasayishi“Keldingiz?” ↗ — “Keldingiz.” ↘
Mantiqiy urgʻumaʼno jihatdan muhim soʻzni ajratishKITOBNI oldim (daftarni emas).
Pauzanutqni maʼno boʻlaklariga ajratuvchi toʻxtam“Opam | shifokor.”
Surʼatnutqning tezligikirish soʻz va izohlar tezroq aytiladi
Ovoz kuchibaland yoki past aytishundov va buyruqda kuchayadi
Tembrovozning hissiy tusiquvonch, xafalik, kesatiq

Yozuvda intonatsiya tinish belgilari orqali beriladi: nuqta, soʻroq va undov belgilari gap oxiridagi ohangni, vergul va tire esa pauzalarni koʻrsatadi. Fonetik yozuvda shartli belgilar ishlatiladi: ↗ — ton koʻtarilishi, ↘ — ton pasayishi, | — qisqa pauza, || — uzun pauza.

Gap maqsadiga koʻra intonatsiya

Gap turlari va ularning ohangi
Gap turiOhangMisol
Darak gapoxiriga tomon tekis pasayadi ↘Poyezd soat sakkizda joʻnaydi.
Soʻroq soʻzli soʻroq gapton soʻroq soʻzda koʻtarilib, keyin pasayadiPoyezd qachon joʻnaydi?
-mi yuklamali soʻroq gapton -mi olgan soʻzda koʻtariladiPoyezd sakkizdami joʻnaydi?
Soʻroq vositalarisiz soʻroq gapton gap oxirida koʻtariladi ↗Poyezd sakkizda joʻnaydi? ↗
Buyruq gapqatʼiy va kuchli; iltimosda yumshoqTezroq yuring! Iltimos, kirib oʻting.
Undov gapbaland, kuchli, hissiyQanday goʻzal manzara!

Jadvaldan koʻrinib turibdiki, oʻzbek tilida soʻroq gap soʻroq soʻz va “-mi” yuklamasisiz, faqat intonatsiya yordamida ham hosil boʻladi. Gap turlarining oʻzi haqida batafsil “Maqsadga koʻra gap turlari” darsida.

Gap ichidagi intonatsiya

Uyushiq boʻlaklar sanash ohangi bilan aytiladi: har biridan keyin qisqa pauza boʻladi, oxirgisi oldida ton pasayadi. Undalma va kirish soʻzlar gapning qolgan qismidan pauza bilan ajratiladi, kirish soʻzlar esa pastroq va tezroq aytiladi. Qoʻshma gap qismlari orasida ham pauza boʻladi, birinchi qism oxirida ton toʻla pasaymay, fikr davom etayotgandek turadi.

“Bozordan olma, | nok, | uzum || oldik.” — sanash ohangi. “Aziz doʻstlar, | sizni bayram bilan tabriklayman!” — undalma. “Afsuski, | u bugun kelolmadi.” — kirish soʻz. “Qoʻngʻiroq chalindi, | oʻquvchilar sinfga kirdi.” — qoʻshma gap.

Pauza maʼno farqlaydi

“Oʻqituvchi, | Anvar keldi.” — oʻqituvchiga murojaat qilyapmiz. “Oʻqituvchi Anvar | keldi.” — Anvar ismli oʻqituvchi keldi. “Yaxshi, | oʻqidi.” — rozilik bildirilyapti. “Yaxshi oʻqidi.” — oʻqish sifati baholanyapti. Yozuvda bu farqni vergul beradi.

Koʻp uchraydigan xatolar va ularning oldini olish

Ifodali oʻqishda eng koʻp uchraydigan xatolar: bir-biriga zich bogʻlangan soʻzlar orasida pauza qilish — aniqlovchi va aniqlanmish orasida (“katta | uy” emas, “katta uy”) yoki soʻz bilan koʻmakchi orasida (“sen | bilan” emas, “sen bilan”); undalma va kirish soʻzlarni ajratmaslik; uzun gapni nafas yetmagan joyda boʻlish; hamma gapni bir xil ohangda, oxirida tonni pasaytirmay oʻqish. Matnni ovoz chiqarib oʻqishdan oldin pauzalarni (|, ||), mantiqiy urgʻuli soʻzlarni va ton koʻtariladigan yoki pasayadigan joylarni qalam bilan belgilab oling.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi