Fonetika · § 15
Intonatsiya
Intonatsiya — gapning tovush jihatdan shakllanishi boʻlib, u bir necha vositaning birligidan iborat: ovoz tonining koʻtarilishi va pasayishi (ohang), mantiqiy urgʻu, pauza, nutq surʼati, ovoz kuchi va tembr. Intonatsiya soʻzlar qatorini tugal gapga aylantiradi, xabar qilyapmizmi, soʻrayapmizmi yoki undayapmizmi — shuni koʻrsatadi va soʻzlovchining aytilgan fikrga munosabatini yetkazadi.
Intonatsiyaning tarkibiy qismlari
| Vosita | Nima | Misol |
|---|---|---|
| Ohang | ovoz tonining koʻtarilishi va pasayishi | “Keldingiz?” ↗ — “Keldingiz.” ↘ |
| Mantiqiy urgʻu | maʼno jihatdan muhim soʻzni ajratish | KITOBNI oldim (daftarni emas). |
| Pauza | nutqni maʼno boʻlaklariga ajratuvchi toʻxtam | “Opam | shifokor.” |
| Surʼat | nutqning tezligi | kirish soʻz va izohlar tezroq aytiladi |
| Ovoz kuchi | baland yoki past aytish | undov va buyruqda kuchayadi |
| Tembr | ovozning hissiy tusi | quvonch, xafalik, kesatiq |
Yozuvda intonatsiya tinish belgilari orqali beriladi: nuqta, soʻroq va undov belgilari gap oxiridagi ohangni, vergul va tire esa pauzalarni koʻrsatadi. Fonetik yozuvda shartli belgilar ishlatiladi: ↗ — ton koʻtarilishi, ↘ — ton pasayishi, | — qisqa pauza, || — uzun pauza.
Gap maqsadiga koʻra intonatsiya
| Gap turi | Ohang | Misol |
|---|---|---|
| Darak gap | oxiriga tomon tekis pasayadi ↘ | Poyezd soat sakkizda joʻnaydi. |
| Soʻroq soʻzli soʻroq gap | ton soʻroq soʻzda koʻtarilib, keyin pasayadi | Poyezd qachon joʻnaydi? |
| -mi yuklamali soʻroq gap | ton -mi olgan soʻzda koʻtariladi | Poyezd sakkizdami joʻnaydi? |
| Soʻroq vositalarisiz soʻroq gap | ton gap oxirida koʻtariladi ↗ | Poyezd sakkizda joʻnaydi? ↗ |
| Buyruq gap | qatʼiy va kuchli; iltimosda yumshoq | Tezroq yuring! Iltimos, kirib oʻting. |
| Undov gap | baland, kuchli, hissiy | Qanday goʻzal manzara! |
Jadvaldan koʻrinib turibdiki, oʻzbek tilida soʻroq gap soʻroq soʻz va “-mi” yuklamasisiz, faqat intonatsiya yordamida ham hosil boʻladi. Gap turlarining oʻzi haqida batafsil “Maqsadga koʻra gap turlari” darsida.
Gap ichidagi intonatsiya
Uyushiq boʻlaklar sanash ohangi bilan aytiladi: har biridan keyin qisqa pauza boʻladi, oxirgisi oldida ton pasayadi. Undalma va kirish soʻzlar gapning qolgan qismidan pauza bilan ajratiladi, kirish soʻzlar esa pastroq va tezroq aytiladi. Qoʻshma gap qismlari orasida ham pauza boʻladi, birinchi qism oxirida ton toʻla pasaymay, fikr davom etayotgandek turadi.
“Bozordan olma, | nok, | uzum || oldik.” — sanash ohangi. “Aziz doʻstlar, | sizni bayram bilan tabriklayman!” — undalma. “Afsuski, | u bugun kelolmadi.” — kirish soʻz. “Qoʻngʻiroq chalindi, | oʻquvchilar sinfga kirdi.” — qoʻshma gap.
Pauza maʼno farqlaydi
“Oʻqituvchi, | Anvar keldi.” — oʻqituvchiga murojaat qilyapmiz. “Oʻqituvchi Anvar | keldi.” — Anvar ismli oʻqituvchi keldi. “Yaxshi, | oʻqidi.” — rozilik bildirilyapti. “Yaxshi oʻqidi.” — oʻqish sifati baholanyapti. Yozuvda bu farqni vergul beradi.
Koʻp uchraydigan xatolar va ularning oldini olish
Ifodali oʻqishda eng koʻp uchraydigan xatolar: bir-biriga zich bogʻlangan soʻzlar orasida pauza qilish — aniqlovchi va aniqlanmish orasida (“katta | uy” emas, “katta uy”) yoki soʻz bilan koʻmakchi orasida (“sen | bilan” emas, “sen bilan”); undalma va kirish soʻzlarni ajratmaslik; uzun gapni nafas yetmagan joyda boʻlish; hamma gapni bir xil ohangda, oxirida tonni pasaytirmay oʻqish. Matnni ovoz chiqarib oʻqishdan oldin pauzalarni (|, ||), mantiqiy urgʻuli soʻzlarni va ton koʻtariladigan yoki pasayadigan joylarni qalam bilan belgilab oling.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
