Fonetika · § 8
Singarmonizm
Singarmonizm (unlilar uygʻunligi) — soʻz doirasida unlilarning bir-biriga moslashuvi, yaʼni qoʻshimcha unlisining oʻzak unlisiga mos kelishi hodisasi. Bu turkiy tillarning qadimiy xususiyati boʻlib, qozoq, qirgʻiz, turk tillarida hozir ham amal qiladi. Hozirgi oʻzbek adabiy tilida singarmonizm deyarli yoʻqolgan: qoʻshimchalar oʻzak unlisidan qatʼi nazar bir shaklda keladi. Shuning uchun bu mavzu oʻzbek tili uchun, avvalo, qardosh tillar bilan qiyoslash, shevalarni va til tarixini tushunish uchun muhimdir.
Singarmonizm turlari
Tanglay singarmonizmi — qator boʻyicha moslashuv: orqa qator unlili oʻzakdan keyin qoʻshimcha orqa qator unlisini, old qator unlili oʻzakdan keyin esa old qator unlisini oladi. Lab singarmonizmi — lablanish boʻyicha moslashuv: oʻzak unlisi lablangan boʻlsa, qoʻshimcha unlisi ham lablangan boʻladi. Tanglay uygʻunligi turkiy tillarda eng keng tarqalgan, lab uygʻunligi esa hamma tilda ham bir xil izchil emas.
| Turi | Qardosh tilda | Oʻzbek adabiy tilida |
|---|---|---|
| Tanglay: koʻplik | qozoqcha balalar — mektepter | bolalar — maktablar: hamma joyda -lar |
| Tanglay: joʻnalish kelishigi | qozoqcha balagʻa — mektepke | bolaga — maktabga: hamma joyda -ga |
| Lab: koʻplik | qirgʻizcha toolor, koldor | togʻlar, qoʻllar: qoʻshimcha unlisi lablanmaydi |
Adabiy tilda nega yoʻqolgan
Oʻzbek adabiy tiliga Toshkent va Fargʻona vodiysi shahar shevalari asos boʻlgan. Bu shevalar asrlar davomida unlilar uygʻunligi boʻlmagan tojik tili bilan yaqin aloqada rivojlangan. Ularda unlilar tizimi oltita unliga (a, o, u, oʻ, i, ye) qisqargan, old qator lablangan unlilar yoʻqolgan, old va orqa qator unli juftlari birlashib ketgan. Juft unlilar qolmagach, uygʻunlik tayanchsiz qoldi va qoʻshimchalar bir variantda mustahkamlandi.
Shevalarda singarmonizm
Oʻzbek shevalari odatda uch lahjaga boʻlinadi: qarluq, qipchoq va oʻgʻuz lahjalari. Qipchoq va oʻgʻuz shevalarida singarmonizm koʻp jihatdan saqlangan: bir qoʻshimchaning oʻzi oʻzakka qarab goh orqa, goh old qator unli bilan aytiladi. Adabiy meyorga asos boʻlgan qarluq shahar shevalarida esa u yoʻqolgan.
Adabiy tildagi izlari
Eng yaqqol iz — k, g va q, gʻ undoshlarining qarama-qarshiligi. Qadimda q va gʻ orqa qator unlilari bilan, k va g esa old qator unlilari bilan kelgan. Unlilardagi qator farqi yoʻqolgach, u undoshlarda saqlanib qoldi: endi bir xil unlili soʻzlarni aynan undosh farqlaydi.
koʻl — qoʻl; kir — qir; kul — qul.
Amaliy xulosa: qoʻshimchalar bir xil yoziladi
Oʻzbek adabiy tilida qoʻshimchalar oʻzakka qarab unlisini oʻzgartirmaydi: uylar, togʻlar, koʻzlar; uyda, maktabda; bolalik, yaxshilik. Qoʻshimcha shakli oʻzgarsa ham, bunga unli emas, oʻzak oxiridagi undosh sabab boʻladi: koʻkka, toqqa (“Tovush oʻzgarishlari” darsiga qarang). Bu imloni ancha osonlashtiradi.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Singarmonizmni assimilyatsiya bilan chalkashtirish: uygʻunlik turli boʻgʻinlardagi unlilarni, assimilyatsiya esa yonma-yon tovushlarni, koʻpincha undoshlarni bogʻlaydi. 2) Oʻzbekcha matnga qardosh til yoki sheva shakllarini olib kirish: uylar, maktabga oʻrniga “uyler”, “mektepke”; bu ayniqsa qozoq tilidan tarjima qilganda koʻp uchraydi. 3) “Bolaliq”, “yaxshiliq” deb yozish — adabiy meyorda faqat -lik: bolalik, yaxshilik. 4) Oʻzbek tilida uygʻunlikdan hech narsa qolmagan deb oʻylash: uning izi k — q, g — gʻ juftlarida yashaydi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
