UzLocal

Fonetika · § 24

Oʻzbek tili tovush tizimi

Oʻzbek tili tovush tizimi — adabiy tildagi barcha tovushlar, ularni bir-biridan farqlovchi belgilar hamda tovushlarning soʻzda birikish qoidalari majmui. Maktab anʼanasida unda 30 ta fonema ajratiladi: 6 ta unli va 24 ta undosh. Tizim oddiy roʻyxat emas: har bir tovush boshqalaridan nimasi bilan farqlanishi orqali belgilanadi, birikish qoidalari esa qaysi tovush qayerda kela olishini koʻrsatadi.

Fonema va uning variantlari

Fonema — soʻz va morfemalarni farqlay oladigan eng kichik tovush birligi. U minimal juftlar yordamida aniqlanadi: bitta tovush almashtirilsa, boshqa soʻz hosil boʻladi. Bitta fonema oʻrniga qarab turlicha eshitilishi mumkin: “q”, “gʻ”, “x” dan keyin “i” orqaroq aytiladi (“qiz”, lekin “kir”), soʻz oxiridagi “b” [p] kabi eshitiladi (“kitob” [kitop]), ammo “kitobi” shaklida yana [b] eshitiladi. Bunday oʻrin variantlari alohida fonema hisoblanmaydi.

qol — qoʻl — koʻl; oʻn — oʻng; toq — togʻ; bir — pir; it — et — ot.

Tizim tarkibi

Oʻzbek adabiy tilining fonemalari
GuruhSoniTovushlarAsosiy belgisi
unlilar6i, e, a, u, oʻ, ofaqat ovoz, toʻsiqsiz; boʻgʻin hosil qiladi
shovqinli jarangli8b, d, g, v, z, j [j], j [dj], gʻshovqin va ovoz
shovqinli jarangsiz10p, t, k, q, f, s, sh, x, h, chfaqat shovqin
sonorlar6m, n, ng, l, r, yovoz shovqindan ustun
jami306 unli + 24 undoshadabiy tilning toʻliq tizimi

Ayrim qoʻllanmalarda undoshlar soni boshqacha: “j” harfining ikki tovushi farqlanmasa — 23 ta, oʻzlashmalardagi “s” yoki “ʼ” oʻrnidagi boʻgʻiz portlovchisi alohida tovush deb sanalsa — 25 ta. Bu tilning oʻzidagi emas, yondashuvdagi farqdir. Unli va undoshlar haqida batafsil — “Unli tovushlar” va “Undosh tovushlar” darslarida.

Tizimning oʻziga xos belgilari

Oʻzbek tili tovush qurilishining xususiyatlari
BelgiIzohMisollar
chuqur til orqa undoshlarq, gʻ, x — k, g, h dan farqli alohida fonemalarkir — qir; hol — xol
unli choʻziqligi soʻz farqlamaydioʻz soʻzlarda choʻziq unli yoʻq; “ʼ” li arabcha oʻzlashmalarda choʻzilish boʻladimaʼno [ma:no]
susaygan singarmonizmqoʻshimcha unlisi oʻzakka moslashmaydikitoblar, gullar, uylar
urgʻu odatda oxirgi boʻgʻindaqoʻshimcha qoʻshilgan sayin urgʻu oʻngga koʻchadiotá — otalár — otalargá
soʻz boshida undoshlar toʻplanmaydisoʻzlashuvda oʻzlashmalarda ulardan oldin unli orttiriladistakan [istakan]
yumshoq undoshlar yoʻqundoshning qattiq-yumshoqligi soʻz farqlamaydi“” faqat oʻzlashmalarda yoziladi: “aprel”

Tovush va harf

Harflar soni tovushlar soniga teng emas. Oʻzbek kirill alifbosida 35 ta harf bor: unda ikki tovushni bildiradigan harflar (“yo”, “yu”, “ya”, soʻz boshidagi “ye”), oʻz tovushiga ega boʻlmagan belgilar (“ʼ”, “”) va bitta tovush uchun “ng” birikmasi mavjud. Lotin yozuvida ham baʼzan bitta fonema ikki belgi bilan yoziladi. Batafsil — “Tovush va harf” darsida.

Koʻp uchraydigan xatolar

Birinchi xato — tovush oʻrniga harf sanash: “yongʻoq” soʻzida beshta harf, lekin oltita tovush bor [yongʻoq]. Ikkinchisi — oʻrin variantlarini alohida fonema deb bilish: “kitob” dagi jarangsizlangan “b” — oʻsha “b” fonemasi. Uchinchisi — rus tili talaffuz odatlarini oʻzbekcha nutqqa koʻchirish: undoshni yumshatish yoki “q” ni “k” ga, “h” ni “x” ga qoʻshib yuborish, holbuki oʻzbek tilida ular soʻz farqlaydi. Toʻrtinchisi — tovush tizimini alifbo bilan aralashtirish: yozuv almashgani bilan fonemalar tarkibi oʻzgarmaydi.

Oʻzingizni tekshiring

“Oʻzbekiston”: 10 ta harf va 10 ta tovush; unlilar — oʻ, ye [e], i, o; undoshlar — z, b, k, s, t, n, ulardan sonor — n. “Yongʻoq”: 5 ta harf, 6 ta tovush [y-o-n-gʻ-o-q]; unlilar — o, o; sonorlar — y, n; shovqinlilar — gʻ, q.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi