Fonetika · § 24
Oʻzbek tili tovush tizimi
Oʻzbek tili tovush tizimi — adabiy tildagi barcha tovushlar, ularni bir-biridan farqlovchi belgilar hamda tovushlarning soʻzda birikish qoidalari majmui. Maktab anʼanasida unda 30 ta fonema ajratiladi: 6 ta unli va 24 ta undosh. Tizim oddiy roʻyxat emas: har bir tovush boshqalaridan nimasi bilan farqlanishi orqali belgilanadi, birikish qoidalari esa qaysi tovush qayerda kela olishini koʻrsatadi.
Fonema va uning variantlari
Fonema — soʻz va morfemalarni farqlay oladigan eng kichik tovush birligi. U minimal juftlar yordamida aniqlanadi: bitta tovush almashtirilsa, boshqa soʻz hosil boʻladi. Bitta fonema oʻrniga qarab turlicha eshitilishi mumkin: “q”, “gʻ”, “x” dan keyin “i” orqaroq aytiladi (“qiz”, lekin “kir”), soʻz oxiridagi “b” [p] kabi eshitiladi (“kitob” [kitop]), ammo “kitobi” shaklida yana [b] eshitiladi. Bunday oʻrin variantlari alohida fonema hisoblanmaydi.
qol — qoʻl — koʻl; oʻn — oʻng; toq — togʻ; bir — pir; it — et — ot.
Tizim tarkibi
| Guruh | Soni | Tovushlar | Asosiy belgisi |
|---|---|---|---|
| unlilar | 6 | i, e, a, u, oʻ, o | faqat ovoz, toʻsiqsiz; boʻgʻin hosil qiladi |
| shovqinli jarangli | 8 | b, d, g, v, z, j [j], j [dj], gʻ | shovqin va ovoz |
| shovqinli jarangsiz | 10 | p, t, k, q, f, s, sh, x, h, ch | faqat shovqin |
| sonorlar | 6 | m, n, ng, l, r, y | ovoz shovqindan ustun |
| jami | 30 | 6 unli + 24 undosh | adabiy tilning toʻliq tizimi |
Ayrim qoʻllanmalarda undoshlar soni boshqacha: “j” harfining ikki tovushi farqlanmasa — 23 ta, oʻzlashmalardagi “s” yoki “ʼ” oʻrnidagi boʻgʻiz portlovchisi alohida tovush deb sanalsa — 25 ta. Bu tilning oʻzidagi emas, yondashuvdagi farqdir. Unli va undoshlar haqida batafsil — “Unli tovushlar” va “Undosh tovushlar” darslarida.
Tizimning oʻziga xos belgilari
| Belgi | Izoh | Misollar |
|---|---|---|
| chuqur til orqa undoshlar | q, gʻ, x — k, g, h dan farqli alohida fonemalar | kir — qir; hol — xol |
| unli choʻziqligi soʻz farqlamaydi | oʻz soʻzlarda choʻziq unli yoʻq; “ʼ” li arabcha oʻzlashmalarda choʻzilish boʻladi | maʼno [ma:no] |
| susaygan singarmonizm | qoʻshimcha unlisi oʻzakka moslashmaydi | kitoblar, gullar, uylar |
| urgʻu odatda oxirgi boʻgʻinda | qoʻshimcha qoʻshilgan sayin urgʻu oʻngga koʻchadi | otá — otalár — otalargá |
| soʻz boshida undoshlar toʻplanmaydi | soʻzlashuvda oʻzlashmalarda ulardan oldin unli orttiriladi | stakan [istakan] |
| yumshoq undoshlar yoʻq | undoshning qattiq-yumshoqligi soʻz farqlamaydi | “” faqat oʻzlashmalarda yoziladi: “aprel” |
Tovush va harf
Harflar soni tovushlar soniga teng emas. Oʻzbek kirill alifbosida 35 ta harf bor: unda ikki tovushni bildiradigan harflar (“yo”, “yu”, “ya”, soʻz boshidagi “ye”), oʻz tovushiga ega boʻlmagan belgilar (“ʼ”, “”) va bitta tovush uchun “ng” birikmasi mavjud. Lotin yozuvida ham baʼzan bitta fonema ikki belgi bilan yoziladi. Batafsil — “Tovush va harf” darsida.
Koʻp uchraydigan xatolar
Birinchi xato — tovush oʻrniga harf sanash: “yongʻoq” soʻzida beshta harf, lekin oltita tovush bor [yongʻoq]. Ikkinchisi — oʻrin variantlarini alohida fonema deb bilish: “kitob” dagi jarangsizlangan “b” — oʻsha “b” fonemasi. Uchinchisi — rus tili talaffuz odatlarini oʻzbekcha nutqqa koʻchirish: undoshni yumshatish yoki “q” ni “k” ga, “h” ni “x” ga qoʻshib yuborish, holbuki oʻzbek tilida ular soʻz farqlaydi. Toʻrtinchisi — tovush tizimini alifbo bilan aralashtirish: yozuv almashgani bilan fonemalar tarkibi oʻzgarmaydi.
Oʻzingizni tekshiring
“Oʻzbekiston”: 10 ta harf va 10 ta tovush; unlilar — oʻ, ye [e], i, o; undoshlar — z, b, k, s, t, n, ulardan sonor — n. “Yongʻoq”: 5 ta harf, 6 ta tovush [y-o-n-gʻ-o-q]; unlilar — o, o; sonorlar — y, n; shovqinlilar — gʻ, q.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
