Fonetika · § 18
Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
Unlilarning artikulyatsiyasi — unli tovushni talaffuz qilishda nutq aʼzolari egallaydigan holat: til qayerga siljiydi va qanchalik koʻtariladi, lablar qanday shakl oladi, ogʻiz qanchalik ochiladi. Unli aytilganda havo ogʻiz boʻshligʻidan toʻsiqsiz oʻtadi, tovush paychalari tebranadi, ogʻiz boʻshligʻi esa rezonator vazifasini bajaradi. Uning shakli oʻzgarsa, bir unli boshqasiga aylanadi. Oʻzbek adabiy tilida oltita unli bor: i, e, a, u, oʻ, o.
Til, lab va jagʻ nima qiladi
Til oldinga yoki orqaga siljiydi — bu qatorni (old yoki orqa) belgilaydi. Tilning ustki qismi yuqoriga koʻtariladi yoki pastga tushadi — bu koʻtarilishni (yuqori, oʻrta, quyi) belgilaydi. Koʻtarilish ogʻizning ochilishi bilan chambarchas bogʻliq: til qancha past boʻlsa, jagʻ shuncha pastga tushadi va ogʻiz kengroq ochiladi. Lablar yo choʻzilib turadi, yo oldinga chiqib yumaloqlanadi — bu lablanishdir. Unlilarning toʻliq tasnif jadvali “Unli tovushlar” darsida berilgan; bu yerda har bir unlini qanday toʻgʻri aytish haqida soʻz boradi.
Har bir unlini qanday talaffuz qilish kerak
| Unli | Til | Lab va ogʻiz | Misollar |
|---|---|---|---|
| i | oldinga siljigan, oʻrta qismi qattiq tanglayga baland koʻtarilgan | lablar choʻzilgan, ogʻiz tor ochilgan | bir, til, ish |
| e | oldinda, oʻrtacha koʻtarilgan | lablar biroz choʻzilgan, ogʻiz oʻrtacha ochilgan | el, kel, eshik |
| a | oldinda, pastga tushirilgan | lablar tabiiy holatda, ogʻiz keng ochilgan | ariq, tarix |
| u | orqaga tortilgan, orqa qismi yumshoq tanglayga baland koʻtarilgan | lablar ancha oldinga chiqib, kichik doira hosil qiladi | un, sut, tuz |
| oʻ | orqada, oʻrtacha koʻtarilgan | lablar yumaloqlangan, lekin teshik “u” dagidan kengroq | oʻn, koʻz, soʻz |
| o | orqada, pastga tushirilgan | lablar biroz yumaloqlangan, ogʻiz keng ochilgan | ot, tosh, bola |
Ogʻizning ochilishi koʻtarilishga teskari oʻzgaradi: tor “i”, “u” da jagʻ deyarli koʻtarilgan, keng “a”, “o” da esa pastga tushgan. Lablangan unlilarda yumaloqlanish darajasi ham turlicha: “u” da lablar orasidagi teshik eng kichik, “oʻ” da oʻrtacha, “o” da eng keng boʻladi.
Faqat koʻtarilish bilan farqlanadi: un — oʻn — on; tur — toʻr; bil — bel. Qator va lab ishtiroki bilan farqlanadi: til — tul; kel — koʻl; bir — boʻr.
Unlilarning pozitsion tuslanishi
Bir unli turli undoshlar yonida bir oz boshqacha eshitiladi, lekin bu maʼnoni oʻzgartirmaydi. “Q”, “gʻ”, “x” yonida old qator unlilari chuqurroq aytiladi: “qiz”, “gʻisht”, “xizmat” soʻzlaridagi “i” va “qand”, “gʻalla”, “xabar” soʻzlaridagi “a” “til”, “bir”, “aka” soʻzlaridagiga qaraganda “qattiqroq” eshitiladi. Urgʻusiz boʻgʻinda, ayniqsa jarangsiz undoshlar orasida tor “i”, “u” kuchsizlanadi. Batafsil — “Singarmonizm” va “Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya” darslarida.
Oʻzbek va rus unlilari: farqi nimada
| Unli | Xususiyati | Misollar |
|---|---|---|
| o | rus tilidagi urgʻuli “o” dan kengroq; urgʻusiz boʻgʻinda ham [a] ga aylanmaydi | bola, olma, ota |
| oʻ | rus tilida yoʻq; “u” bilan “o” oraligʻidagi lablangan unli | koʻl, soʻz, oʻquvchi |
| a | old qator unlisi; urgʻusiz boʻgʻinda ham aniq aytiladi | aka, baliq |
| i | “q”, “gʻ”, “x” yonida rus tilidagi “i” ga yaqinlashadi, lekin alohida tovush emas | qiz, xirmon |
| e (ye) | undoshdan keyingi “ye” harfi undoshni rus tilidagidek yumshatmaydi | kel, tez |
Koʻp uchraydigan xatolar
Eng koʻp uchraydigan xato — “oʻ” ni “u” yoki “o” bilan almashtirish: “koʻl” oʻrniga [kul] deyilsa, boshqa soʻz — “kul” hosil boʻladi. Urgʻusiz “o” ni [a] deb aytish ham keng tarqalgan: [bala], [alma] emas, [bola], [olma] deb aytiladi. “U”, “oʻ”, “o” ni boʻsh lablar bilan aytish ham xato — lablar sezilarli yumaloqlanishi kerak. Aksincha, “i”, “e”, “a” da lablar yumaloqlanmasligi lozim: “kel” oʻrniga [koʻl] deyilsa, boshqa soʻz chiqadi.
Oʻzingizni tekshiring
Koʻzgu oldida “i — u”, “e — oʻ”, “a — o” juftlarini navbat bilan ayting: til orqaga ketishi, lablar esa yumaloqlanishi kerak. Soʻng “i — e — a” va “u — oʻ — o” qatorlarini ayting: har bir tovushda jagʻ pastroq tushadi. Shundan keyin “oʻrik” soʻzidagi unlilarni tavsiflang: “oʻ” — orqa qator, oʻrta koʻtarilish, lablangan; “i” — old qator, yuqori koʻtarilish, lablanmagan.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Fonetika nimani oʻrganadi
- §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
- §3Unli tovushlar
- §4Undosh tovushlar
- §5Boʻgʻin
- §6Urgʻu
- §7Tovush oʻzgarishlari
- §8Singarmonizm
- §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
- §10Undoshlar assimilyatsiyasi
- §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
- §12Soʻzning tovush tarkibi
- §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
- §14Urgʻu turlari
- §15Intonatsiya
- §16Orfoepiya
- §17Tovush va harf
- §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
- §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
- §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
- §21Sonor tovushlar
- §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
- §23Fonetik transkripsiya
- §24Oʻzbek tili tovush tizimi
- §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
- §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi
