UzLocal

Fonetika · § 18

Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi

Unlilarning artikulyatsiyasi — unli tovushni talaffuz qilishda nutq aʼzolari egallaydigan holat: til qayerga siljiydi va qanchalik koʻtariladi, lablar qanday shakl oladi, ogʻiz qanchalik ochiladi. Unli aytilganda havo ogʻiz boʻshligʻidan toʻsiqsiz oʻtadi, tovush paychalari tebranadi, ogʻiz boʻshligʻi esa rezonator vazifasini bajaradi. Uning shakli oʻzgarsa, bir unli boshqasiga aylanadi. Oʻzbek adabiy tilida oltita unli bor: i, e, a, u, oʻ, o.

Til, lab va jagʻ nima qiladi

Til oldinga yoki orqaga siljiydi — bu qatorni (old yoki orqa) belgilaydi. Tilning ustki qismi yuqoriga koʻtariladi yoki pastga tushadi — bu koʻtarilishni (yuqori, oʻrta, quyi) belgilaydi. Koʻtarilish ogʻizning ochilishi bilan chambarchas bogʻliq: til qancha past boʻlsa, jagʻ shuncha pastga tushadi va ogʻiz kengroq ochiladi. Lablar yo choʻzilib turadi, yo oldinga chiqib yumaloqlanadi — bu lablanishdir. Unlilarning toʻliq tasnif jadvali “Unli tovushlar” darsida berilgan; bu yerda har bir unlini qanday toʻgʻri aytish haqida soʻz boradi.

Har bir unlini qanday talaffuz qilish kerak

Olti unlining artikulyatsiyasi
UnliTilLab va ogʻizMisollar
ioldinga siljigan, oʻrta qismi qattiq tanglayga baland koʻtarilganlablar choʻzilgan, ogʻiz tor ochilganbir, til, ish
eoldinda, oʻrtacha koʻtarilganlablar biroz choʻzilgan, ogʻiz oʻrtacha ochilganel, kel, eshik
aoldinda, pastga tushirilganlablar tabiiy holatda, ogʻiz keng ochilganariq, tarix
uorqaga tortilgan, orqa qismi yumshoq tanglayga baland koʻtarilganlablar ancha oldinga chiqib, kichik doira hosil qiladiun, sut, tuz
oʻorqada, oʻrtacha koʻtarilganlablar yumaloqlangan, lekin teshik “u” dagidan kengroqoʻn, koʻz, soʻz
oorqada, pastga tushirilganlablar biroz yumaloqlangan, ogʻiz keng ochilganot, tosh, bola

Ogʻizning ochilishi koʻtarilishga teskari oʻzgaradi: tor “i”, “u” da jagʻ deyarli koʻtarilgan, keng “a”, “o” da esa pastga tushgan. Lablangan unlilarda yumaloqlanish darajasi ham turlicha: “u” da lablar orasidagi teshik eng kichik, “oʻ” da oʻrtacha, “o” da eng keng boʻladi.

Faqat koʻtarilish bilan farqlanadi: un — oʻn — on; tur — toʻr; bil — bel. Qator va lab ishtiroki bilan farqlanadi: til — tul; kel — koʻl; bir — boʻr.

Unlilarning pozitsion tuslanishi

Bir unli turli undoshlar yonida bir oz boshqacha eshitiladi, lekin bu maʼnoni oʻzgartirmaydi. “Q”, “gʻ”, “x” yonida old qator unlilari chuqurroq aytiladi: “qiz”, “gʻisht”, “xizmat” soʻzlaridagi “i” va “qand”, “gʻalla”, “xabar” soʻzlaridagi “a” “til”, “bir”, “aka” soʻzlaridagiga qaraganda “qattiqroq” eshitiladi. Urgʻusiz boʻgʻinda, ayniqsa jarangsiz undoshlar orasida tor “i”, “u” kuchsizlanadi. Batafsil — “Singarmonizm” va “Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya” darslarida.

Oʻzbek va rus unlilari: farqi nimada

Rus tilida soʻzlashuvchilar nimaga eʼtibor berishi kerak
UnliXususiyatiMisollar
orus tilidagi urgʻuli “o” dan kengroq; urgʻusiz boʻgʻinda ham [a] ga aylanmaydibola, olma, ota
oʻrus tilida yoʻq; “u” bilan “o” oraligʻidagi lablangan unlikoʻl, soʻz, oʻquvchi
aold qator unlisi; urgʻusiz boʻgʻinda ham aniq aytiladiaka, baliq
i“q”, “gʻ”, “x” yonida rus tilidagi “i” ga yaqinlashadi, lekin alohida tovush emasqiz, xirmon
e (ye)undoshdan keyingi “ye” harfi undoshni rus tilidagidek yumshatmaydikel, tez

Koʻp uchraydigan xatolar

Eng koʻp uchraydigan xato — “oʻ” ni “u” yoki “o” bilan almashtirish: “koʻl” oʻrniga [kul] deyilsa, boshqa soʻz — “kul” hosil boʻladi. Urgʻusiz “o” ni [a] deb aytish ham keng tarqalgan: [bala], [alma] emas, [bola], [olma] deb aytiladi. “U”, “oʻ”, “o” ni boʻsh lablar bilan aytish ham xato — lablar sezilarli yumaloqlanishi kerak. Aksincha, “i”, “e”, “a” da lablar yumaloqlanmasligi lozim: “kel” oʻrniga [koʻl] deyilsa, boshqa soʻz chiqadi.

Oʻzingizni tekshiring

Koʻzgu oldida “i — u”, “e — oʻ”, “a — o” juftlarini navbat bilan ayting: til orqaga ketishi, lablar esa yumaloqlanishi kerak. Soʻng “i — e — a” va “u — oʻ — o” qatorlarini ayting: har bir tovushda jagʻ pastroq tushadi. Shundan keyin “oʻrik” soʻzidagi unlilarni tavsiflang: “oʻ” — orqa qator, oʻrta koʻtarilish, lablangan; “i” — old qator, yuqori koʻtarilish, lablanmagan.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Fonetika nimani oʻrganadi
  2. §2Nutq tovushlari qanday hosil boʻladi
  3. §3Unli tovushlar
  4. §4Undosh tovushlar
  5. §5Boʻgʻin
  6. §6Urgʻu
  7. §7Tovush oʻzgarishlari
  8. §8Singarmonizm
  9. §9Unli tovushlar almashinuvi va reduksiya
  10. §10Undoshlar assimilyatsiyasi
  11. §11Kombinator tovush oʻzgarishlari
  12. §12Soʻzning tovush tarkibi
  13. §13Boʻgʻinga boʻlish va soʻzni koʻchirish
  14. §14Urgʻu turlari
  15. §15Intonatsiya
  16. §16Orfoepiya
  17. §17Tovush va harf
  18. §18Oʻzbek tili unlilarining artikulyatsiyasi
  19. §19Undoshlarning nutq aʼzolari boʻyicha artikulyatsiyasi
  20. §20Jarangli va jarangsiz undoshlarning juftlari
  21. §21Sonor tovushlar
  22. §22Portlovchi, sirgʻaluvchi va affrikatalar
  23. §23Fonetik transkripsiya
  24. §24Oʻzbek tili tovush tizimi
  25. §25Oʻzlashma soʻzlar talaffuzi
  26. §26Tutuq belgisi, oʻ va gʻ: apostroflarning farqi