UzLocal

Morfologiya · § 23

Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar

Oʻzak — soʻzning boshqa maʼnoli qismlarga boʻlinmaydigan va asosiy leksik maʼnoni tashiydigan qismi: ishchilarimizga soʻzida oʻzak — ish. Negiz — soʻzning navbatdagi qoʻshimcha qoʻshiladigan qismi; u oʻzakning oʻzi yoki oʻzak bilan soʻz yasovchi qoʻshimchadan iborat boʻlishi mumkin (ish, ishchi). Qoʻshimcha (affiks) — mustaqil ishlatilmaydigan, oʻzakka yoki negizga qoʻshilib, yangi soʻz yoki soʻzning yangi shaklini hosil qiladigan maʼnoli qism. Soʻzning eng kichik maʼnoli qismi morfema deyiladi; oʻzak ham, qoʻshimcha ham morfemadir.

Oʻzak va negiz: farqi nimada

Oʻzak — soʻzning eng “ichki” qismi: u boshqa qismlarga boʻlinmaydi va koʻpincha oʻzi alohida soʻz boʻlib ishlatiladi: gul, yoz, oq. Negiz esa qoʻshimchalar birin-ketin ulanadigan har qanday pogʻona. Tub negiz faqat oʻzakdan iborat (gul), yasama negiz esa oʻzak va soʻz yasovchi qoʻshimchadan (gulzor, gulchi). Shakl yasovchi va soʻz oʻzgartuvchi qoʻshimchalar negizga qoʻshiladi. Feʼllarda -moq harakat nomi shaklining qoʻshimchasi boʻlib, oʻzakka kirmaydi: yozmoq soʻzida oʻzak — yoz.

gul → gulzor → gulzorlar → gulzorlarimiz → gulzorlarimizda (oʻzak — gul, yasama negiz — gulzor).

Qoʻshimchalarning turlari

Oʻzbek tilida qoʻshimchalar deyarli har doim oʻzak yoki negizdan keyin keladi. Asos oldidan keladigan qoʻshimchalar (be-, no-, ser-, ba-) kam va ular asosan sifat yasaydi: betartib, baquvvat. Vazifasiga koʻra qoʻshimchalar uch guruhga boʻlinadi.

Qoʻshimchalarning uch guruhi
GuruhVazifasiMisollar
Soʻz yasovchiyangi leksik maʼnoli soʻz hosil qiladi, koʻpincha soʻzni boshqa turkumga oʻtkazadiish → ishchi, tuz → tuzli, tartib → betartib
Shakl yasovchileksik maʼnoni saqlab, grammatik maʼno qoʻshadi: daraja, kichraytirish, boʻlishsizlik, nisbat, zamonoqroq, uycha, yozdirmoq, kelma
Soʻz oʻzgartuvchisoʻzni gapdagi boshqa soʻzlar bilan bogʻlaydi: kelishik, egalik, shaxs-sonkitobim, kitobni, bordim

Koʻplik qoʻshimchasi -lar odatda shakl yasovchi hisoblanadi (kitoblar), lekin kesimda egaga moslashish uchun kelganda (Ular keldilar) soʻz oʻzgartuvchi vazifasini bajaradi. Shakli bir xil qoʻshimchalar turlicha boʻlishi mumkin: “ishchi” dagi -chi soʻz yasaydi, “sizchi?” dagi -chi esa yuklama. Bunday qoʻshimchalar shakldosh (omonim) qoʻshimchalar deyiladi.

Qoʻshimchalarning tartibi

Qoʻshimchalar soʻzga qatʼiy tartibda ulanadi: oʻzak → soʻz yasovchi → shakl yasovchi → soʻz oʻzgartuvchi. Soʻz yasovchi qoʻshimcha doim oʻzakka eng yaqin turadi, kelishik qoʻshimchasi esa otning eng oxirida keladi. Bu tartibni buzib boʻlmaydi: “kitobimlar”, “uydaim” shakllari notoʻgʻri, toʻgʻrisi — kitoblarim, uyimda.

Soʻzlarning tarkibi
SoʻzOʻzakSoʻz yasovchiShakl yasovchiSoʻz oʻzgartuvchi
ishchilarimizgaish-chi-lar-imiz, -ga
paxtakorlarningpaxta-kor-lar-ning
kuchliroqkuch-li-roq—
ishlamadingizish-la-ma, -di-ngiz

Qoʻshimcha qoʻshilganda yuz beradigan tovush oʻzgarishlari

Oʻzak va qoʻshimcha chegarasida ayrim tovushlar oʻzgaradi va bu yozuvda aks etadi. 1) Ikkinchi boʻgʻindagi unli tushadi: oʻgʻil + i → oʻgʻli, burun + i → burni, oʻrin + i → oʻrni, shahar + i → shahri. 2) Koʻp boʻgʻinli soʻz oxiridagi q va k unli bilan boshlanadigan qoʻshimchadan oldin odatda gʻ va g ga aylanadi: qishloq + i → qishlogʻi, yurak + im → yuragim; bir boʻgʻinli va koʻplab oʻzlashma soʻzlarda saqlanadi: xalq + i → xalqi. 3) Qoʻshimchaning bosh undoshi asosga moslashadi: togʻ + ga → toqqa, eshik + ga → eshikka. 4) Unli bilan tugagan asosga qoʻshimcha unlisiz ulanadi, baʼzan asos oxiridagi unli oʻzgaradi: bola + im → bolam, soʻra + v → soʻrov, oʻqi + v → oʻquv.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Negizni oʻzak deb atash: “ishchilar” soʻzida oʻzak “ishchi” emas, ish; ishchi — yasama negiz. 2) -moq ni oʻzakka qoʻshish: “oʻqimoq” soʻzida oʻzak — oʻqi. 3) Oʻzgargan oʻzakni tanimaslik: “oʻgʻli”, “burni” soʻzlarida oʻzak — oʻgʻil, burun. 4) Hozirgi tilda boʻlinmaydigan soʻzlardan “qoʻshimcha” ajratish: quloq, barmoq — tub soʻzlar.

Oʻzingizni tekshiring. Tahlilni soʻz oxiridan boshlang: avval kelishik va egalikni, keyin koʻplik va boshqa shakl yasovchilarni, soʻngra soʻz yasovchini ajrating — qolgan qism oʻzak boʻladi. Masalan: doʻstlarimdan → doʻst (oʻzak) + lar (koʻplik) + im (1‑shaxs egaligi) + dan (chiqish kelishigi).

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari