Morfologiya · § 23
Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
Oʻzak — soʻzning boshqa maʼnoli qismlarga boʻlinmaydigan va asosiy leksik maʼnoni tashiydigan qismi: ishchilarimizga soʻzida oʻzak — ish. Negiz — soʻzning navbatdagi qoʻshimcha qoʻshiladigan qismi; u oʻzakning oʻzi yoki oʻzak bilan soʻz yasovchi qoʻshimchadan iborat boʻlishi mumkin (ish, ishchi). Qoʻshimcha (affiks) — mustaqil ishlatilmaydigan, oʻzakka yoki negizga qoʻshilib, yangi soʻz yoki soʻzning yangi shaklini hosil qiladigan maʼnoli qism. Soʻzning eng kichik maʼnoli qismi morfema deyiladi; oʻzak ham, qoʻshimcha ham morfemadir.
Oʻzak va negiz: farqi nimada
Oʻzak — soʻzning eng “ichki” qismi: u boshqa qismlarga boʻlinmaydi va koʻpincha oʻzi alohida soʻz boʻlib ishlatiladi: gul, yoz, oq. Negiz esa qoʻshimchalar birin-ketin ulanadigan har qanday pogʻona. Tub negiz faqat oʻzakdan iborat (gul), yasama negiz esa oʻzak va soʻz yasovchi qoʻshimchadan (gulzor, gulchi). Shakl yasovchi va soʻz oʻzgartuvchi qoʻshimchalar negizga qoʻshiladi. Feʼllarda -moq harakat nomi shaklining qoʻshimchasi boʻlib, oʻzakka kirmaydi: yozmoq soʻzida oʻzak — yoz.
gul → gulzor → gulzorlar → gulzorlarimiz → gulzorlarimizda (oʻzak — gul, yasama negiz — gulzor).
Qoʻshimchalarning turlari
Oʻzbek tilida qoʻshimchalar deyarli har doim oʻzak yoki negizdan keyin keladi. Asos oldidan keladigan qoʻshimchalar (be-, no-, ser-, ba-) kam va ular asosan sifat yasaydi: betartib, baquvvat. Vazifasiga koʻra qoʻshimchalar uch guruhga boʻlinadi.
| Guruh | Vazifasi | Misollar |
|---|---|---|
| Soʻz yasovchi | yangi leksik maʼnoli soʻz hosil qiladi, koʻpincha soʻzni boshqa turkumga oʻtkazadi | ish → ishchi, tuz → tuzli, tartib → betartib |
| Shakl yasovchi | leksik maʼnoni saqlab, grammatik maʼno qoʻshadi: daraja, kichraytirish, boʻlishsizlik, nisbat, zamon | oqroq, uycha, yozdirmoq, kelma |
| Soʻz oʻzgartuvchi | soʻzni gapdagi boshqa soʻzlar bilan bogʻlaydi: kelishik, egalik, shaxs-son | kitobim, kitobni, bordim |
Koʻplik qoʻshimchasi -lar odatda shakl yasovchi hisoblanadi (kitoblar), lekin kesimda egaga moslashish uchun kelganda (Ular keldilar) soʻz oʻzgartuvchi vazifasini bajaradi. Shakli bir xil qoʻshimchalar turlicha boʻlishi mumkin: “ishchi” dagi -chi soʻz yasaydi, “sizchi?” dagi -chi esa yuklama. Bunday qoʻshimchalar shakldosh (omonim) qoʻshimchalar deyiladi.
Qoʻshimchalarning tartibi
Qoʻshimchalar soʻzga qatʼiy tartibda ulanadi: oʻzak → soʻz yasovchi → shakl yasovchi → soʻz oʻzgartuvchi. Soʻz yasovchi qoʻshimcha doim oʻzakka eng yaqin turadi, kelishik qoʻshimchasi esa otning eng oxirida keladi. Bu tartibni buzib boʻlmaydi: “kitobimlar”, “uydaim” shakllari notoʻgʻri, toʻgʻrisi — kitoblarim, uyimda.
| Soʻz | Oʻzak | Soʻz yasovchi | Shakl yasovchi | Soʻz oʻzgartuvchi |
|---|---|---|---|---|
| ishchilarimizga | ish | -chi | -lar | -imiz, -ga |
| paxtakorlarning | paxta | -kor | -lar | -ning |
| kuchliroq | kuch | -li | -roq | — |
| ishlamadingiz | ish | -la | -ma, -di | -ngiz |
Qoʻshimcha qoʻshilganda yuz beradigan tovush oʻzgarishlari
Oʻzak va qoʻshimcha chegarasida ayrim tovushlar oʻzgaradi va bu yozuvda aks etadi. 1) Ikkinchi boʻgʻindagi unli tushadi: oʻgʻil + i → oʻgʻli, burun + i → burni, oʻrin + i → oʻrni, shahar + i → shahri. 2) Koʻp boʻgʻinli soʻz oxiridagi q va k unli bilan boshlanadigan qoʻshimchadan oldin odatda gʻ va g ga aylanadi: qishloq + i → qishlogʻi, yurak + im → yuragim; bir boʻgʻinli va koʻplab oʻzlashma soʻzlarda saqlanadi: xalq + i → xalqi. 3) Qoʻshimchaning bosh undoshi asosga moslashadi: togʻ + ga → toqqa, eshik + ga → eshikka. 4) Unli bilan tugagan asosga qoʻshimcha unlisiz ulanadi, baʼzan asos oxiridagi unli oʻzgaradi: bola + im → bolam, soʻra + v → soʻrov, oʻqi + v → oʻquv.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Negizni oʻzak deb atash: “ishchilar” soʻzida oʻzak “ishchi” emas, ish; ishchi — yasama negiz. 2) -moq ni oʻzakka qoʻshish: “oʻqimoq” soʻzida oʻzak — oʻqi. 3) Oʻzgargan oʻzakni tanimaslik: “oʻgʻli”, “burni” soʻzlarida oʻzak — oʻgʻil, burun. 4) Hozirgi tilda boʻlinmaydigan soʻzlardan “qoʻshimcha” ajratish: quloq, barmoq — tub soʻzlar.
Oʻzingizni tekshiring. Tahlilni soʻz oxiridan boshlang: avval kelishik va egalikni, keyin koʻplik va boshqa shakl yasovchilarni, soʻngra soʻz yasovchini ajrating — qolgan qism oʻzak boʻladi. Masalan: doʻstlarimdan → doʻst (oʻzak) + lar (koʻplik) + im (1‑shaxs egaligi) + dan (chiqish kelishigi).
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
