Morfologiya · § 12
Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
Boʻlishli shakl — ish-harakatning yuz berayotgani, yuz bergani yoki yuz berishini bildiruvchi feʼl shakli; uning maxsus koʻrsatkichi yoʻq: yozdi, keladi. Boʻlishsiz shakl ish-harakatning yuz bermasligini bildiradi va -ma qoʻshimchasi bilan yasaladi: yozmadi, kelmaydi. Bu ikki shakl har qanday feʼlda bor va barcha zamon, mayl va shaxslar bilan qoʻllanadi.
-ma qoʻshimchasining oʻrni
-ma qoʻshimchasi negiz va nisbat qoʻshimchasidan keyin, lekin zamon, mayl va shaxs-son koʻrsatkichlaridan oldin keladi: yoz-dir-ma-di-m. U doim urgʻusiz boʻlgani uchun urgʻu undan oldingi boʻgʻinga oʻtadi: Yozma! buyrugʻida urgʻu birinchi boʻgʻinga, yozma ish birikmasida esa oxirgi boʻgʻinga tushadi.
| Shakl | Boʻlishli | Boʻlishsiz |
|---|---|---|
| Oʻtgan zamon | keldi | kelmadi |
| -gan shaklli oʻtgan zamon | kelganman | kelmaganman |
| Hozirgi zamon | kelyapti | kelmayapti |
| Hozirgi-kelasi zamon | keladi | kelmaydi |
| Kelasi zamon gumon feʼli | kelar | kelmas |
| Maqsad feʼli | kelmoqchi | kelmoqchi emas |
| Buyruq-istak mayli | kel, keling | kelma, kelmang |
| Shart mayli | kelsa | kelmasa |
| Sifatdosh | keladigan | kelmaydigan |
| Ravishdosh | kelib | kelmay, kelmasdan |
| Harakat nomi | kelish | kelmaslik |
Jadvalda uchta xususiyat koʻrinadi. -a/-y qoʻshimchasidan oldin boʻlishsizlik -may shaklini oladi: kelmaydi, yozmayman. Gumon maʼnosidagi -ar boʻlishsiz shaklda -mas bilan almashadi: borar → bormas. Maqsad feʼli va harakat nomi boshqacha inkor qilinadi: kelmoqchi emas, kelmaslik.
Inkorning boshqa vositalari
| Vosita | Qayerda qoʻllanadi | Misol |
|---|---|---|
| emas | ot kesim, sifatdosh, -moqchi shakli bilan | Bu ish qiyin emas. U hali kelgan emas. |
| yoʻq | biror narsaning yoʻqligi; egalik olgan -gan shaklidan keyin | Vaqtim yoʻq. Hali oʻqiganim yoʻq. |
| na … na | uyushiq boʻlaklar bilan; feʼl boʻlishli qoladi | Na xat yozdi, na qoʻngʻiroq qildi. |
| hech + boʻlishsiz feʼl | kuchaytirilgan inkor | Hech kim kelmadi. |
Ikki inkor va soʻroq
Ikki inkor kuchaytirilgan tasdiqni anglatadi: Kelmay qolmaydi. Bormasam boʻlmaydi. Bilmagan emasman. Boʻlishsiz soʻroq xushmuomala taklif boʻlib eshitiladi: Choy ichmaysizmi?
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Hech soʻzi bilan feʼl albatta boʻlishsiz boʻladi: notoʻgʻri Hech kim keldi, toʻgʻri Hech kim kelmadi — ingliz tilidan tarjima qilganda bunga alohida eʼtibor bering, chunki u tilda bunday gapda bitta inkor boʻladi. 2) Emas ajratib yoziladi, soʻzlashuvdagi qoʻshilgan shakllar yozma matnda ishlatilmaydi: notoʻgʻri yaxshimas, kelmoqchimasman; toʻgʻri yaxshi emas, kelmoqchi emasman. 3) “-mey” emas, -may yoziladi: “kelmeydi” emas, kelmaydi. 4) Interfeysda “saqlamaslik” maʼnosidagi tugma harakat nomi bilan beriladi: Saqlamaslik.
Oʻzingizni tekshiring: feʼldagi -ma qoʻshimchasini toping va uning oldida hamda keyinida nima turganini aniqlang. Masalan, oʻqitilmayapti = oʻqi (negiz) + -t (orttirma nisbat) + -il (majhul nisbat) + -ma (boʻlishsizlik) + -yap (hozirgi zamon) + -ti (uchinchi shaxs). Agar -ma boʻlmasa-yu, inkor maʼnosi boʻlsa, emas, yoʻq, na … na yoki hech soʻzini izlang.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
