UzLocal

Morfologiya · § 12

Boʻlishli va boʻlishsiz shakl

Boʻlishli shakl — ish-harakatning yuz berayotgani, yuz bergani yoki yuz berishini bildiruvchi feʼl shakli; uning maxsus koʻrsatkichi yoʻq: yozdi, keladi. Boʻlishsiz shakl ish-harakatning yuz bermasligini bildiradi va -ma qoʻshimchasi bilan yasaladi: yozmadi, kelmaydi. Bu ikki shakl har qanday feʼlda bor va barcha zamon, mayl va shaxslar bilan qoʻllanadi.

-ma qoʻshimchasining oʻrni

-ma qoʻshimchasi negiz va nisbat qoʻshimchasidan keyin, lekin zamon, mayl va shaxs-son koʻrsatkichlaridan oldin keladi: yoz-dir-ma-di-m. U doim urgʻusiz boʻlgani uchun urgʻu undan oldingi boʻgʻinga oʻtadi: Yozma! buyrugʻida urgʻu birinchi boʻgʻinga, yozma ish birikmasida esa oxirgi boʻgʻinga tushadi.

Kel- feʼlining boʻlishli va boʻlishsiz shakllari
ShaklBoʻlishliBoʻlishsiz
Oʻtgan zamonkeldikelmadi
-gan shaklli oʻtgan zamonkelganmankelmaganman
Hozirgi zamonkelyaptikelmayapti
Hozirgi-kelasi zamonkeladikelmaydi
Kelasi zamon gumon feʼlikelarkelmas
Maqsad feʼlikelmoqchikelmoqchi emas
Buyruq-istak maylikel, kelingkelma, kelmang
Shart maylikelsakelmasa
Sifatdoshkeladigankelmaydigan
Ravishdoshkelibkelmay, kelmasdan
Harakat nomikelishkelmaslik

Jadvalda uchta xususiyat koʻrinadi. -a/-y qoʻshimchasidan oldin boʻlishsizlik -may shaklini oladi: kelmaydi, yozmayman. Gumon maʼnosidagi -ar boʻlishsiz shaklda -mas bilan almashadi: borar → bormas. Maqsad feʼli va harakat nomi boshqacha inkor qilinadi: kelmoqchi emas, kelmaslik.

Inkorning boshqa vositalari

-ma qoʻshimchasisiz inkor
VositaQayerda qoʻllanadiMisol
emasot kesim, sifatdosh, -moqchi shakli bilanBu ish qiyin emas. U hali kelgan emas.
yoʻqbiror narsaning yoʻqligi; egalik olgan -gan shaklidan keyinVaqtim yoʻq. Hali oʻqiganim yoʻq.
na … nauyushiq boʻlaklar bilan; feʼl boʻlishli qoladiNa xat yozdi, na qoʻngʻiroq qildi.
hech + boʻlishsiz feʼlkuchaytirilgan inkorHech kim kelmadi.

Ikki inkor va soʻroq

Ikki inkor kuchaytirilgan tasdiqni anglatadi: Kelmay qolmaydi. Bormasam boʻlmaydi. Bilmagan emasman. Boʻlishsiz soʻroq xushmuomala taklif boʻlib eshitiladi: Choy ichmaysizmi?

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Hech soʻzi bilan feʼl albatta boʻlishsiz boʻladi: notoʻgʻri Hech kim keldi, toʻgʻri Hech kim kelmadi — ingliz tilidan tarjima qilganda bunga alohida eʼtibor bering, chunki u tilda bunday gapda bitta inkor boʻladi. 2) Emas ajratib yoziladi, soʻzlashuvdagi qoʻshilgan shakllar yozma matnda ishlatilmaydi: notoʻgʻri yaxshimas, kelmoqchimasman; toʻgʻri yaxshi emas, kelmoqchi emasman. 3) “-mey” emas, -may yoziladi: “kelmeydi” emas, kelmaydi. 4) Interfeysda “saqlamaslik” maʼnosidagi tugma harakat nomi bilan beriladi: Saqlamaslik.

Oʻzingizni tekshiring: feʼldagi -ma qoʻshimchasini toping va uning oldida hamda keyinida nima turganini aniqlang. Masalan, oʻqitilmayapti = oʻqi (negiz) + -t (orttirma nisbat) + -il (majhul nisbat) + -ma (boʻlishsizlik) + -yap (hozirgi zamon) + -ti (uchinchi shaxs). Agar -ma boʻlmasa-yu, inkor maʼnosi boʻlsa, emas, yoʻq, na … na yoki hech soʻzini izlang.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari