UzLocal

Morfologiya · § 24

Son turlari: sanoq va tartib sonlar

Son turlari — sonlarning maʼnosi va yasalishiga koʻra guruhlari. Maʼnosiga koʻra sonlar ikki katta guruhga boʻlinadi: miqdor sonlar narsaning miqdorini bildiradi va “qancha?”, “nechta?” soʻroqlariga javob beradi (besh, beshta, beshtacha), tartib sonlar esa narsaning sanoqdagi oʻrnini koʻrsatadi va “nechanchi?” soʻrogʻiga javob beradi (beshinchi). Miqdor sonlar oʻz ichida sanoq, dona, chama, jamlovchi, taqsim va kasr sonlarga ajraladi. Sonning umumiy xususiyatlari “Son” darsida berilgan.

Sanoq sonlar va ularning tuzilishi

Sanoq son miqdorni sof holda, qoʻshimchasiz bildiradi: bir, ikki, uch, oʻn, yuz, ming. Tuzilishiga koʻra sanoq sonlar sodda (bitta soʻzdan: yetti, qirq, million) va tarkibli (bir necha soʻzdan: oʻn bir, ikki yuz ellik) boʻladi. Tarkibli sonlar ajratib yoziladi. Oʻzbek tilida oʻnliklarning har biri alohida soʻz: oʻn, yigirma, oʻttiz, qirq, ellik, oltmish, yetmish, sakson, toʻqson. Sanoq sondan keyin ot birlik shaklida keladi: uch kitob, oʻn kishi.

Miqdor sonlarning turlari
TuriYasalishiMisollar
Sanoqqoʻshimchasizbesh olma, yuz yil
Dona-tabeshta olma, bitta savol
Chama-tacha, -lab, -larcha; juft sonlaroʻntacha odam, yuzlab kitob, besh-olti kishi
Jamlovchi-ov, -ala, -ovlon, koʻpincha egalik bilanikkovi, uchalamiz, beshovlon
Taqsim-tadan, -danikkitadan olma, beshdan
Kasrmaxraj chiqish kelishigida + surat; yarim, chorakuchdan bir, bir yarim, chorak

Dona, chama va taqsim sonlar

Dona son -ta qoʻshimchasi bilan yasaladi va narsalarni donasiga sanaydi: uchta kitob, oʻnta savol; bir + ta birikmasidan bitta hosil boʻladi. Donani bildirish uchun hisob soʻzlari ham ishlatiladi: besh nafar talaba, oʻn bosh qoʻy, ikki dona non, uch tup olma. Chama son taxminiy miqdorni bildiradi: -tacha (oʻntacha), -lab (yuzlab, minglab), -larcha (oʻnlarcha) yoki ikki sonning chiziqcha bilan juftlanishi (uch-toʻrt kun). Taqsim son miqdorning teng taqsimlanishini bildiradi: har biriga ikkitadan.

Sinfda yigirma beshta oʻquvchi bor. Majlisga yuzlab kishi keldi. Uch-toʻrt kundan keyin qaytaman. Har bir guruhga beshtadan savol berildi. Besh nafar talaba tanlovda gʻolib boʻldi.

Jamlovchi va kasr sonlar

Jamlovchi son bir necha narsani bir butun guruh sifatida koʻrsatadi. U -ov (ikkovi), -ala (ikkala) va -ovlon (uchovlon) qoʻshimchalari bilan yasaladi va koʻpincha egalik qoʻshimchasini oladi: ikkalamiz, uchovingiz. -ov qoʻshimchasi asosan ikkidan yettigacha boʻlgan sonlarga qoʻshiladi. Kasr son butunning qismini bildiradi: avval maxraj chiqish kelishigida, keyin surat aytiladi: uchdan bir (1/3), toʻrtdan uch (3/4). Oʻnli kasr “butun” soʻzi bilan oʻqiladi: 2,5 — ikki butun oʻndan besh.

Tartib sonlar

Tartib son sanoq songa -inchi (undoshdan keyin) yoki -nchi (unlidan keyin) qoʻshimchasini qoʻshish bilan yasaladi: bir → birinchi, besh → beshinchi, ikki → ikkinchi, olti → oltinchi. Tarkibli sonda qoʻshimcha faqat oxirgi soʻzga qoʻshiladi: yigirma beshinchi. Arab raqami bilan yozilganda -inchi oʻrniga chiziqcha qoʻyiladi: 5‑sinf, 21‑uy; rim raqamidan keyin esa chiziqcha ham, qoʻshimcha ham yozilmaydi. Raqam oldidan № belgisi qoʻyilmaydi: 5‑maktab. Kirill yozuvida sanalar chiziqchasiz yoziladi (2025‑yil 1‑yanvar), lotin yozuvida esa yil va kun raqamidan keyin chiziqcha qoʻyiladi.

Tartib sonning yasalishi
Sanoq sonTartib sonSoʻz va raqam bilan
birbirinchibirinchi sinf; 1‑sinf
ikkiikkinchiikkinchi boʻlim; 2‑boʻlim
toʻqqiztoʻqqizinchitoʻqqizinchi uy; 9‑uy
yigirmayigirmanchiyigirmanchi xona; 20‑xona
ellikellikinchiellikinchi maktab; 50‑maktab

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Sondan keyin otni koʻplik shaklida ishlatish: “besh kitoblar” emas — besh kitob. 2) Yozilishida adashish: toʻqqiz, sakkiz soʻzlari qoʻsh q va k bilan yoziladi; “toʻqiz”, “sakiz” notoʻgʻri. 3) Unli bilan tugagan songa -inchi qoʻshish: “ikkiinchi”, “yigirmainchi” emas — ikkinchi, yigirmanchi. 4) Raqamdan keyin qoʻshimcha yozish: “5‑nchi sinf”, “5‑inchi sinf” emas — 5‑sinf. 5) Rus tilidan kalka: “uy 5” emas — 5‑uy.

Soʻroq berib tekshiring: nechta? — dona son (uchta); qancha chamasi? — chama son (oʻntacha); nechtadan? — taqsim son (ikkitadan); nechovlon? — jamlovchi son (uchovlon); nechanchi? — tartib son (uchinchi).

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari