Morfologiya · § 24
Son turlari: sanoq va tartib sonlar
Son turlari — sonlarning maʼnosi va yasalishiga koʻra guruhlari. Maʼnosiga koʻra sonlar ikki katta guruhga boʻlinadi: miqdor sonlar narsaning miqdorini bildiradi va “qancha?”, “nechta?” soʻroqlariga javob beradi (besh, beshta, beshtacha), tartib sonlar esa narsaning sanoqdagi oʻrnini koʻrsatadi va “nechanchi?” soʻrogʻiga javob beradi (beshinchi). Miqdor sonlar oʻz ichida sanoq, dona, chama, jamlovchi, taqsim va kasr sonlarga ajraladi. Sonning umumiy xususiyatlari “Son” darsida berilgan.
Sanoq sonlar va ularning tuzilishi
Sanoq son miqdorni sof holda, qoʻshimchasiz bildiradi: bir, ikki, uch, oʻn, yuz, ming. Tuzilishiga koʻra sanoq sonlar sodda (bitta soʻzdan: yetti, qirq, million) va tarkibli (bir necha soʻzdan: oʻn bir, ikki yuz ellik) boʻladi. Tarkibli sonlar ajratib yoziladi. Oʻzbek tilida oʻnliklarning har biri alohida soʻz: oʻn, yigirma, oʻttiz, qirq, ellik, oltmish, yetmish, sakson, toʻqson. Sanoq sondan keyin ot birlik shaklida keladi: uch kitob, oʻn kishi.
| Turi | Yasalishi | Misollar |
|---|---|---|
| Sanoq | qoʻshimchasiz | besh olma, yuz yil |
| Dona | -ta | beshta olma, bitta savol |
| Chama | -tacha, -lab, -larcha; juft sonlar | oʻntacha odam, yuzlab kitob, besh-olti kishi |
| Jamlovchi | -ov, -ala, -ovlon, koʻpincha egalik bilan | ikkovi, uchalamiz, beshovlon |
| Taqsim | -tadan, -dan | ikkitadan olma, beshdan |
| Kasr | maxraj chiqish kelishigida + surat; yarim, chorak | uchdan bir, bir yarim, chorak |
Dona, chama va taqsim sonlar
Dona son -ta qoʻshimchasi bilan yasaladi va narsalarni donasiga sanaydi: uchta kitob, oʻnta savol; bir + ta birikmasidan bitta hosil boʻladi. Donani bildirish uchun hisob soʻzlari ham ishlatiladi: besh nafar talaba, oʻn bosh qoʻy, ikki dona non, uch tup olma. Chama son taxminiy miqdorni bildiradi: -tacha (oʻntacha), -lab (yuzlab, minglab), -larcha (oʻnlarcha) yoki ikki sonning chiziqcha bilan juftlanishi (uch-toʻrt kun). Taqsim son miqdorning teng taqsimlanishini bildiradi: har biriga ikkitadan.
Sinfda yigirma beshta oʻquvchi bor. Majlisga yuzlab kishi keldi. Uch-toʻrt kundan keyin qaytaman. Har bir guruhga beshtadan savol berildi. Besh nafar talaba tanlovda gʻolib boʻldi.
Jamlovchi va kasr sonlar
Jamlovchi son bir necha narsani bir butun guruh sifatida koʻrsatadi. U -ov (ikkovi), -ala (ikkala) va -ovlon (uchovlon) qoʻshimchalari bilan yasaladi va koʻpincha egalik qoʻshimchasini oladi: ikkalamiz, uchovingiz. -ov qoʻshimchasi asosan ikkidan yettigacha boʻlgan sonlarga qoʻshiladi. Kasr son butunning qismini bildiradi: avval maxraj chiqish kelishigida, keyin surat aytiladi: uchdan bir (1/3), toʻrtdan uch (3/4). Oʻnli kasr “butun” soʻzi bilan oʻqiladi: 2,5 — ikki butun oʻndan besh.
Tartib sonlar
Tartib son sanoq songa -inchi (undoshdan keyin) yoki -nchi (unlidan keyin) qoʻshimchasini qoʻshish bilan yasaladi: bir → birinchi, besh → beshinchi, ikki → ikkinchi, olti → oltinchi. Tarkibli sonda qoʻshimcha faqat oxirgi soʻzga qoʻshiladi: yigirma beshinchi. Arab raqami bilan yozilganda -inchi oʻrniga chiziqcha qoʻyiladi: 5‑sinf, 21‑uy; rim raqamidan keyin esa chiziqcha ham, qoʻshimcha ham yozilmaydi. Raqam oldidan № belgisi qoʻyilmaydi: 5‑maktab. Kirill yozuvida sanalar chiziqchasiz yoziladi (2025‑yil 1‑yanvar), lotin yozuvida esa yil va kun raqamidan keyin chiziqcha qoʻyiladi.
| Sanoq son | Tartib son | Soʻz va raqam bilan |
|---|---|---|
| bir | birinchi | birinchi sinf; 1‑sinf |
| ikki | ikkinchi | ikkinchi boʻlim; 2‑boʻlim |
| toʻqqiz | toʻqqizinchi | toʻqqizinchi uy; 9‑uy |
| yigirma | yigirmanchi | yigirmanchi xona; 20‑xona |
| ellik | ellikinchi | ellikinchi maktab; 50‑maktab |
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Sondan keyin otni koʻplik shaklida ishlatish: “besh kitoblar” emas — besh kitob. 2) Yozilishida adashish: toʻqqiz, sakkiz soʻzlari qoʻsh q va k bilan yoziladi; “toʻqiz”, “sakiz” notoʻgʻri. 3) Unli bilan tugagan songa -inchi qoʻshish: “ikkiinchi”, “yigirmainchi” emas — ikkinchi, yigirmanchi. 4) Raqamdan keyin qoʻshimcha yozish: “5‑nchi sinf”, “5‑inchi sinf” emas — 5‑sinf. 5) Rus tilidan kalka: “uy 5” emas — 5‑uy.
Soʻroq berib tekshiring: nechta? — dona son (uchta); qancha chamasi? — chama son (oʻntacha); nechtadan? — taqsim son (ikkitadan); nechovlon? — jamlovchi son (uchovlon); nechanchi? — tartib son (uchinchi).
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
