UzLocal

Morfologiya · § 1

Morfologiya nimani oʻrganadi

Morfologiya — grammatikaning soʻzni grammatik jihatdan oʻrganadigan boʻlimi: u soʻzning qaysi turkumga mansubligini, qanday grammatik maʼnolarga ega boʻlishini va bu maʼnolar qanday shakllar orqali ifodalanishini tekshiradi. Atama yunoncha “shakl” va “taʼlimot” maʼnosidagi soʻzlardan tuzilgan. Grammatika ikki qismdan iborat: sintaksis soʻzlarning gapdagi aloqasini, morfologiya esa soʻzning oʻzini va uning oʻzgarishini oʻrganadi.

Leksik va grammatik maʼno

Har bir mustaqil soʻzda ikki xil maʼno bor. Leksik maʼno — soʻzning nimani atashi: “kitob” oʻqish uchun moʻljallangan buyumni bildiradi. Grammatik maʼno — soʻzning boshqa soʻzlar bilan aloqaga kirishish uchun oladigan umumiy maʼnosi: son, egalik, kelishik, zamon va hokazo. “Kitoblarimni” shaklida leksik maʼno bitta, grammatik maʼno esa uchta: koʻplik (-lar), birinchi shaxs egaligi (-im) va tushum kelishigi (-ni). Morfologiyani asosan ikkinchisi qiziqtiradi.

kitob → kitoblar → kitoblarim → kitoblarimni (“Kitoblarimni oling”)

Grammatik shakl va grammatik kategoriya

Grammatik maʼno soʻzga qoʻshimcha orqali beriladi va shu yoʻl bilan soʻzning grammatik shakli hosil boʻladi: “yozdi” — “yozmoq” feʼlining oʻtgan zamon shakli. Umumiy maʼnoga ega boʻlgan, bir-biriga qarama-qarshi turadigan shakllar tizimi grammatik kategoriya deyiladi. Masalan, son kategoriyasi birlik va koʻplik shakllarini, zamon kategoriyasi oʻtgan, hozirgi va kelasi zamon shakllarini birlashtiradi. Har bir turkumning oʻz kategoriyalari bor.

Oʻzbek tilining asosiy grammatik kategoriyalari
KategoriyaSoʻz turkumiMisol
Sonotdaftar — daftarlar
Egalikotdaftarim, daftaring, daftari
Kelishikotdaftarning, daftarga, daftarda
Darajasifatbaland — balandroq
Zamonfeʼlyozdi, yozyapti, yozadi
Maylfeʼlyozdi, yozing, yozsa
Nisbatfeʼlyozdi — yozildi — yozdirdi

Oʻzbek tili — agglyutinativ til

Oʻzbek tilida qoʻshimchalar asosga birin-ketin ulanadi va ularning har biri, odatda, bitta grammatik maʼnoni bildiradi. Qoʻshimchalar orasidagi chegara aniq koʻrinib turadi, asos esa deyarli oʻzgarmaydi. Rus tilida bitta qoʻshimcha bir necha maʼnoni birdaniga ifodalashi mumkin: “knigami” soʻzidagi “-ami” ham sonni, ham kelishikni bildiradi. Oʻzbek tilida esa har bir maʼnoga alohida qoʻshimcha toʻgʻri keladi.

kitob-lar-imiz-da (asos + koʻplik + 1‑shaxs koʻplik egaligi + oʻrin-payt kelishigi); yoz-dir-ma-di-ngiz (asos + orttirma nisbat + boʻlishsizlik + oʻtgan zamon + 2‑shaxs koʻplik)

Baʼzi qoʻshimchalar asosning oxirgi tovushiga qarab shaklini oʻzgartiradi: togʻ + ga → toqqa, eshik + ga → eshikka, bola + im → bolam. Bunday oʻzgarishlar ham morfologiyada oʻrganiladi va yozuvda aks etadi.

Morfologiya va tilshunoslikning boshqa boʻlimlari

Bir soʻz — turli nuqtai nazar (“kitoblarimizda” misolida)
BoʻlimNimani oʻrganadiSoʻzda nimani koʻradi
Fonetikatovushlar, boʻgʻin, urgʻuki-tob-la-ri-miz-da boʻgʻinlari, oxirgi boʻgʻindagi urgʻu
Leksikologiyasoʻz maʼnosi va lugʻat tarkibi“kitob” soʻzining maʼnosi va kelib chiqishi (arabchadan oʻzlashgan)
Morfologiyasoʻz turkumlari va soʻz shakllariot; koʻplik, 1‑shaxs koʻplik egaligi, oʻrin-payt kelishigi
Sintaksissoʻzlarning gapdagi aloqasigapning qaysi boʻlagi ekani: “Rasmlar kitoblarimizda”

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Morfologik va sintaktik tahlilni aralashtirish. “Ukam kitobni oʻqidi” gapidagi “kitobni” morfologik jihatdan tushum kelishigidagi ot, sintaktik jihatdan esa toʻldiruvchidir — bular ikki xil savolga javob. 2) Soʻz yasalishi bilan soʻz shaklining hosil boʻlishini farqlamaslik: “ishchi” — yangi soʻz, “ishni” esa “ish” soʻzining shakli. 3) Yordamchi soʻzlardan son, kelishik yoki zamon qidirish: koʻmakchi, bogʻlovchi va yuklamalar (“uchun”, “va”, “-mi”) oʻzgarmaydi.

Oʻzingizni tekshiring. Qisqa tahlil tartibi: soʻroq bering va turkumini aniqlang → asos va qoʻshimchalarni ajrating → har bir qoʻshimchaning maʼnosini ayting. Masalan, “doʻstlarimga”: ot (kimga?); doʻst + lar (koʻplik) + im (1‑shaxs birlik egaligi) + ga (joʻnalish kelishigi). Batafsil tartib “Morfologik tahlil tartibi” darsida berilgan.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari