Morfologiya · § 2
Soʻz turkumlari
Soʻz turkumlari — tildagi barcha soʻzlarning umumiy maʼnosi, morfologik belgilari va gapdagi vazifasiga koʻra boʻlinadigan katta guruhlari. Oʻzbek tilida soʻzlar uch guruhga ajratiladi: mustaqil soʻzlar, yordamchi soʻzlar va alohida olingan soʻzlar. Soʻzning turkumini aniqlash har qanday grammatik tahlilning birinchi bosqichidir.
Turkum qanday belgilarga qarab aniqlanadi
1) Umumiy maʼno: narsa, belgi, miqdor yoki harakat. 2) Morfologik belgilar: soʻz qanday qoʻshimchalar oladi — ot kelishik va egalik bilan, feʼl zamon va shaxs-son bilan oʻzgaradi. 3) Sintaktik vazifa: ot koʻpincha ega yoki toʻldiruvchi, sifat aniqlovchi, feʼl kesim boʻlib keladi. Turkumni bitta maʼno emas, belgilarning majmui belgilaydi.
Mustaqil soʻzlar
Mustaqil soʻzlar leksik maʼnoga ega, soʻroqqa javob beradi va gap boʻlagi boʻlib kela oladi. Ular oltita: ot, sifat, son, ravish, olmosh va feʼl. Olmosh narsani oʻzi atamaydi: u narsa, belgi yoki miqdorga ishora qiladi va qaysi turkum oʻrnida kelsa, oʻsha turkumning soʻrogʻiga javob beradi.
| Turkum | Soʻroqlari | Misollar | Asosiy vazifasi |
|---|---|---|---|
| Ot | kim? nima? qayer? | oʻquvchi, daraxt, Samarqand | ega, toʻldiruvchi |
| Sifat | qanday? qanaqa? | qizil, aqlli, baland | aniqlovchi |
| Son | qancha? nechta? nechanchi? | uch, oʻnta, beshinchi | aniqlovchi |
| Ravish | qanday? qachon? qayerda? | sekin, hozir, piyoda | hol |
| Olmosh | oʻrnidagi turkumning soʻrogʻi | men, bu, hamma, kim | oʻrnidagi soʻzning vazifasi |
| Feʼl | nima qildi? nima qilyapti? | keldi, oʻqiyapti, yozmoq | kesim |
Yordamchi soʻzlar
Yordamchi soʻzlar narsa yoki harakatni atamaydi, soʻroqqa javob bermaydi va gap boʻlagi boʻlmaydi. Ular mustaqil soʻzlarni bir-biriga bogʻlaydi yoki maʼnoga qoʻshimcha tus beradi. Koʻmakchilar soʻzdan keyin kelib, munosabatni koʻrsatadi: uchun, bilan, keyin. Bogʻlovchilar soʻz va gaplarni bogʻlaydi: va, lekin, yoki, chunki. Yuklamalar fikrni kuchaytiradi, chegaralaydi yoki soʻroqqa aylantiradi: faqat, hatto, -mi, -chi.
Darsdan keyin kutubxonaga boramiz (koʻmakchi). Opam va ukam keldi (bogʻlovchi). Faqat siz bildingizmi? (yuklamalar)
Alohida olingan soʻzlar
Uchinchi guruhni modal soʻzlar (albatta, ehtimol, shekilli), undov soʻzlar (oh, ey, ura, qani) va taqlid soʻzlar (taq-taq, yalt-yalt) tashkil etadi. Ular soʻzlovchining munosabatini, his-tuygʻusini bildiradi yoki tovush va holatga taqlid qiladi; odatda gap boʻlagi boʻlmaydi, lekin yordamchi soʻz ham hisoblanmaydi. Batafsil — undov, taqlid va modal soʻzlar haqidagi darsda.
Soʻzlarning bir turkumdan boshqasiga oʻtishi
Bir soʻz turli sharoitda turli turkum kabi ish koʻrishi mumkin, shuning uchun uning aniq gapdagi vazifasiga qaraladi. Sifat shaxsni atab, ot qoʻshimchalarini olsa, otga oʻtadi: “Keksalarni hurmat qiling”, “Yaxshidan ot qoladi”. Ot koʻmakchi vazifasida kelishi mumkin: “uyning oldi” — ot, “darsdan oldin” esa koʻmakchi.
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish
Koʻp uchraydigan xato — turkumni faqat maʼnosiga qarab belgilash. “Harakat” va “oʻqish” soʻzlari harakatni bildirsa ham, ot kabi kelishik oladi: harakatni, oʻqishga. “Harakat” — ot, “oʻqish” esa feʼlning harakat nomi shakli. Yana bir xato — soʻzni bir marta va butunlay bitta turkumga bogʻlab qoʻyish: “tez poyezd”da “tez” sifat, “tez yurdi”da esa ravish soʻrogʻiga javob berib, hol vazifasida keladi. Oʻzingizni shunday tekshiring: soʻroq bering, qoʻshimchalarga qarang, gapdagi vazifasini aniqlang. Masalan, “Bogʻda qizil olmalar pishdi” gapida “bogʻda” va “olmalar” — ot, “qizil” — sifat, “pishdi” — feʼl.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
