UzLocal

Morfologiya · § 2

Soʻz turkumlari

Soʻz turkumlari — tildagi barcha soʻzlarning umumiy maʼnosi, morfologik belgilari va gapdagi vazifasiga koʻra boʻlinadigan katta guruhlari. Oʻzbek tilida soʻzlar uch guruhga ajratiladi: mustaqil soʻzlar, yordamchi soʻzlar va alohida olingan soʻzlar. Soʻzning turkumini aniqlash har qanday grammatik tahlilning birinchi bosqichidir.

Turkum qanday belgilarga qarab aniqlanadi

1) Umumiy maʼno: narsa, belgi, miqdor yoki harakat. 2) Morfologik belgilar: soʻz qanday qoʻshimchalar oladi — ot kelishik va egalik bilan, feʼl zamon va shaxs-son bilan oʻzgaradi. 3) Sintaktik vazifa: ot koʻpincha ega yoki toʻldiruvchi, sifat aniqlovchi, feʼl kesim boʻlib keladi. Turkumni bitta maʼno emas, belgilarning majmui belgilaydi.

Mustaqil soʻzlar

Mustaqil soʻzlar leksik maʼnoga ega, soʻroqqa javob beradi va gap boʻlagi boʻlib kela oladi. Ular oltita: ot, sifat, son, ravish, olmosh va feʼl. Olmosh narsani oʻzi atamaydi: u narsa, belgi yoki miqdorga ishora qiladi va qaysi turkum oʻrnida kelsa, oʻsha turkumning soʻrogʻiga javob beradi.

Mustaqil soʻz turkumlari
TurkumSoʻroqlariMisollarAsosiy vazifasi
Otkim? nima? qayer?oʻquvchi, daraxt, Samarqandega, toʻldiruvchi
Sifatqanday? qanaqa?qizil, aqlli, balandaniqlovchi
Sonqancha? nechta? nechanchi?uch, oʻnta, beshinchianiqlovchi
Ravishqanday? qachon? qayerda?sekin, hozir, piyodahol
Olmoshoʻrnidagi turkumning soʻrogʻimen, bu, hamma, kimoʻrnidagi soʻzning vazifasi
Feʼlnima qildi? nima qilyapti?keldi, oʻqiyapti, yozmoqkesim

Yordamchi soʻzlar

Yordamchi soʻzlar narsa yoki harakatni atamaydi, soʻroqqa javob bermaydi va gap boʻlagi boʻlmaydi. Ular mustaqil soʻzlarni bir-biriga bogʻlaydi yoki maʼnoga qoʻshimcha tus beradi. Koʻmakchilar soʻzdan keyin kelib, munosabatni koʻrsatadi: uchun, bilan, keyin. Bogʻlovchilar soʻz va gaplarni bogʻlaydi: va, lekin, yoki, chunki. Yuklamalar fikrni kuchaytiradi, chegaralaydi yoki soʻroqqa aylantiradi: faqat, hatto, -mi, -chi.

Darsdan keyin kutubxonaga boramiz (koʻmakchi). Opam va ukam keldi (bogʻlovchi). Faqat siz bildingizmi? (yuklamalar)

Alohida olingan soʻzlar

Uchinchi guruhni modal soʻzlar (albatta, ehtimol, shekilli), undov soʻzlar (oh, ey, ura, qani) va taqlid soʻzlar (taq-taq, yalt-yalt) tashkil etadi. Ular soʻzlovchining munosabatini, his-tuygʻusini bildiradi yoki tovush va holatga taqlid qiladi; odatda gap boʻlagi boʻlmaydi, lekin yordamchi soʻz ham hisoblanmaydi. Batafsil — undov, taqlid va modal soʻzlar haqidagi darsda.

Soʻzlarning bir turkumdan boshqasiga oʻtishi

Bir soʻz turli sharoitda turli turkum kabi ish koʻrishi mumkin, shuning uchun uning aniq gapdagi vazifasiga qaraladi. Sifat shaxsni atab, ot qoʻshimchalarini olsa, otga oʻtadi: “Keksalarni hurmat qiling”, “Yaxshidan ot qoladi”. Ot koʻmakchi vazifasida kelishi mumkin: “uyning oldi” — ot, “darsdan oldin” esa koʻmakchi.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Koʻp uchraydigan xato — turkumni faqat maʼnosiga qarab belgilash. “Harakat” va “oʻqish” soʻzlari harakatni bildirsa ham, ot kabi kelishik oladi: harakatni, oʻqishga. “Harakat” — ot, “oʻqish” esa feʼlning harakat nomi shakli. Yana bir xato — soʻzni bir marta va butunlay bitta turkumga bogʻlab qoʻyish: “tez poyezd”da “tez” sifat, “tez yurdi”da esa ravish soʻrogʻiga javob berib, hol vazifasida keladi. Oʻzingizni shunday tekshiring: soʻroq bering, qoʻshimchalarga qarang, gapdagi vazifasini aniqlang. Masalan, “Bogʻda qizil olmalar pishdi” gapida “bogʻda” va “olmalar” — ot, “qizil” — sifat, “pishdi” — feʼl.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari