UzLocal

Morfologiya · § 18

Ravishdosh

Ravishdosh — asosiy harakatga bogʻlanib, uning qanday, qachon yoki nima maqsadda bajarilishini koʻrsatadigan feʼl shakli. U ravish kabi feʼlni izohlaydi, feʼl kabi esa toʻldiruvchi va hol biriktiradi, nisbat va boʻlishsiz shaklga ega boʻladi: kulib gapirdi, uyga kelgach, dars qilmay chiqdi. Gapda ravishdosh koʻpincha hol vazifasini bajaradi.

Ravishdosh soʻroqlari va belgilari

Ravishdoshga soʻroq asosiy feʼldan beriladi: “qanday?”, “qay tarzda?”, “qachon?”, “nima maqsadda?”. Ravishdosh shaxs-sonda tuslanmaydi va odatda kelishik qoʻshimchasini olmaydi; faqat -guncha shakli egalik qoʻshimchasini olishi mumkin: men kelgunimcha, siz qaytguningizcha.

Qoʻshimchalari va maʼno turlari

Ravishdosh qoʻshimchalari
QoʻshimchaMaʼnosiSoʻrogʻiMisollar
-(i)btarz; oldin bajarilgan harakatqanday?kulib gapirdi; eshikni ochib kirdi
-a / -y (koʻpincha takror)davomli, takroriy harakatqanday?kula-kula, ishlay-ishlay oʻrgandi
-may, -masdanboʻlishsiz tarzqanday?toʻxtamay ishladi, oʻylamasdan javob berdi
-gach (-kach, -qach)payt: …gandan keyinqachon?dars tugagach, chiqqach
-guncha (-kuncha, -quncha)payt: …gunga qadarqachongacha?sen kelguncha, quyosh chiqquncha
-ar … -maspayt: harakat boshlanishi bilanoqqachon?uyga kirar-kirmas
-gani (-kani, -qani)maqsadnima maqsadda?non olgani chiqdi, buvisini koʻrgani keldi

-ib undoshdan, -b unlidan keyin qoʻshiladi: yoz-ib, oʻqi-b, ishla-b. Xuddi shunday -a undoshdan, -y unlidan keyin keladi: kul-a, ishla-y. K va q bilan tugagan oʻzakdan keyin qoʻshimcha undoshi moslashadi: ekkach, chiqqach, chiqquncha, chiqqani.

Ravishdoshli birikma va vergul

Ravishdosh oʻziga bogʻlangan soʻzlar bilan ravishdoshli birikma hosil qiladi va bu birikma butunicha bitta hol boʻladi. Birikmaning oʻz bajaruvchisi ham boʻlishi mumkin: Quyosh botgach, salqin tushdi. Asosiy harakatdan oldin bajarilgan alohida harakatni bildiruvchi birikma odatda vergul bilan ajratiladi. Tarzni koʻrsatuvchi yolgʻiz ravishdosh esa feʼlga zich bogʻlanadi va vergulsiz yoziladi: Bola kulib javob berdi.

Uyga kelib, darsga tayyorlandim. Eshikni ochib, ichkariga kirib, chiroqni yoqdi.

Ravishdosh va koʻmakchi feʼl

-ib va -a/-y shakllari koʻpincha koʻmakchi feʼllar bilan birikib, harakatning tugallanishi, boshlanishi yoki davomiyligini bildiradi: yozib boʻldi, oʻqiy boshladi, uxlab qoldi. Bunday birikmada ravishdosh hol emas, kesimning asosiy qismi boʻladi (koʻmakchi feʼllar darsiga qarang).

Koʻp uchraydigan xatolar

1. Maqsad ravishdoshi -gani shaklini -gan sifatdoshi va egalik qoʻshimchasi bilan aralashtirish: Kitob olgani kutubxonaga bordi — “nima maqsadda?”, asosiy feʼl odatda harakat-yoʻnalish feʼli; Kitobni oʻqiganini aytdi — sifatdosh “nimani?” soʻrogʻiga javob beradi. 2. Undosh moslashuvini unutish: “chiqgach” emas, chiqqach. 3. Tarz ravishdoshi bilan feʼl orasiga vergul qoʻyish: “kulib, gapirdi” emas, kulib gapirdi. 4. Bir gapga juda koʻp -ib shaklini tizish: matn ogʻirlashsa, gapni boʻling.

Oʻzingizni tekshiring

Shakl ravishdosh boʻladi, agar: 1) otni emas, asosiy feʼlni izohlasa; 2) “qanday?”, “qachon?” yoki “nima maqsadda?” soʻrogʻiga javob bersa; 3) -ib, -a/-y, -may/-masdan, -gach, -guncha, -ar…-mas yoki -gani qoʻshimchasi bilan tugasa. Agar shakl otni aniqlasa, bu sifatdosh (sifatdosh darsiga qarang).

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari