Morfologiya · § 18
Ravishdosh
Ravishdosh — asosiy harakatga bogʻlanib, uning qanday, qachon yoki nima maqsadda bajarilishini koʻrsatadigan feʼl shakli. U ravish kabi feʼlni izohlaydi, feʼl kabi esa toʻldiruvchi va hol biriktiradi, nisbat va boʻlishsiz shaklga ega boʻladi: kulib gapirdi, uyga kelgach, dars qilmay chiqdi. Gapda ravishdosh koʻpincha hol vazifasini bajaradi.
Ravishdosh soʻroqlari va belgilari
Ravishdoshga soʻroq asosiy feʼldan beriladi: “qanday?”, “qay tarzda?”, “qachon?”, “nima maqsadda?”. Ravishdosh shaxs-sonda tuslanmaydi va odatda kelishik qoʻshimchasini olmaydi; faqat -guncha shakli egalik qoʻshimchasini olishi mumkin: men kelgunimcha, siz qaytguningizcha.
Qoʻshimchalari va maʼno turlari
| Qoʻshimcha | Maʼnosi | Soʻrogʻi | Misollar |
|---|---|---|---|
| -(i)b | tarz; oldin bajarilgan harakat | qanday? | kulib gapirdi; eshikni ochib kirdi |
| -a / -y (koʻpincha takror) | davomli, takroriy harakat | qanday? | kula-kula, ishlay-ishlay oʻrgandi |
| -may, -masdan | boʻlishsiz tarz | qanday? | toʻxtamay ishladi, oʻylamasdan javob berdi |
| -gach (-kach, -qach) | payt: …gandan keyin | qachon? | dars tugagach, chiqqach |
| -guncha (-kuncha, -quncha) | payt: …gunga qadar | qachongacha? | sen kelguncha, quyosh chiqquncha |
| -ar … -mas | payt: harakat boshlanishi bilanoq | qachon? | uyga kirar-kirmas |
| -gani (-kani, -qani) | maqsad | nima maqsadda? | non olgani chiqdi, buvisini koʻrgani keldi |
-ib undoshdan, -b unlidan keyin qoʻshiladi: yoz-ib, oʻqi-b, ishla-b. Xuddi shunday -a undoshdan, -y unlidan keyin keladi: kul-a, ishla-y. K va q bilan tugagan oʻzakdan keyin qoʻshimcha undoshi moslashadi: ekkach, chiqqach, chiqquncha, chiqqani.
Ravishdoshli birikma va vergul
Ravishdosh oʻziga bogʻlangan soʻzlar bilan ravishdoshli birikma hosil qiladi va bu birikma butunicha bitta hol boʻladi. Birikmaning oʻz bajaruvchisi ham boʻlishi mumkin: Quyosh botgach, salqin tushdi. Asosiy harakatdan oldin bajarilgan alohida harakatni bildiruvchi birikma odatda vergul bilan ajratiladi. Tarzni koʻrsatuvchi yolgʻiz ravishdosh esa feʼlga zich bogʻlanadi va vergulsiz yoziladi: Bola kulib javob berdi.
Uyga kelib, darsga tayyorlandim. Eshikni ochib, ichkariga kirib, chiroqni yoqdi.
Ravishdosh va koʻmakchi feʼl
-ib va -a/-y shakllari koʻpincha koʻmakchi feʼllar bilan birikib, harakatning tugallanishi, boshlanishi yoki davomiyligini bildiradi: yozib boʻldi, oʻqiy boshladi, uxlab qoldi. Bunday birikmada ravishdosh hol emas, kesimning asosiy qismi boʻladi (koʻmakchi feʼllar darsiga qarang).
Koʻp uchraydigan xatolar
1. Maqsad ravishdoshi -gani shaklini -gan sifatdoshi va egalik qoʻshimchasi bilan aralashtirish: Kitob olgani kutubxonaga bordi — “nima maqsadda?”, asosiy feʼl odatda harakat-yoʻnalish feʼli; Kitobni oʻqiganini aytdi — sifatdosh “nimani?” soʻrogʻiga javob beradi. 2. Undosh moslashuvini unutish: “chiqgach” emas, chiqqach. 3. Tarz ravishdoshi bilan feʼl orasiga vergul qoʻyish: “kulib, gapirdi” emas, kulib gapirdi. 4. Bir gapga juda koʻp -ib shaklini tizish: matn ogʻirlashsa, gapni boʻling.
Oʻzingizni tekshiring
Shakl ravishdosh boʻladi, agar: 1) otni emas, asosiy feʼlni izohlasa; 2) “qanday?”, “qachon?” yoki “nima maqsadda?” soʻrogʻiga javob bersa; 3) -ib, -a/-y, -may/-masdan, -gach, -guncha, -ar…-mas yoki -gani qoʻshimchasi bilan tugasa. Agar shakl otni aniqlasa, bu sifatdosh (sifatdosh darsiga qarang).
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
