UzLocal

Morfologiya · § 17

Sifatdosh

Sifatdosh — feʼlning harakatni predmet belgisi sifatida ifodalaydigan shakli. U feʼl va sifat xususiyatlarini birlashtiradi: sifat kabi otni aniqlab, “qanday?”, “qaysi?” soʻroqlariga javob beradi, feʼl kabi esa zamon, nisbat va boʻlishli-boʻlishsiz shaklni saqlaydi: yozilgan xat, keladigan poyezd, uxlamagan bola.

Sifatdoshni qanday tanish mumkin

Sifatdosh feʼl oʻzagidan hosil boʻladi, koʻpincha ot oldida turadi va gapda aniqlovchi vazifasini bajaradi. Aniqlanmish otdan soʻroq bering: “qanday xat?” — yozilgan xat. Uning feʼllik belgisi shundaki, sifatdosh oʻziga toʻldiruvchi va hol biriktira oladi: kitobni tez oʻqigan bola.

oqar suv, kulayotgan qiz, oʻqilmagan maktub, boʻlajak oʻqituvchi, zavodda ishlovchi muhandis

Sifatdosh yasovchi qoʻshimchalar

Sifatdosh qoʻshimchalari va ularning maʼnosi
QoʻshimchaZamoni / maʼnosiMisollar
-gan (-kan, -qan)oʻtgan zamonkelgan mehmon, ekkan daraxt, chiqqan quyosh
-ayotgan / -yotganhozirgi zamon, davom etayotgan harakatkelayotgan avtobus, oʻqiyotgan talaba
-adigan / -ydiganhozirgi-kelasi zamonkeladigan poyezd, ishlaydigan qurilma
-(a)r / -mashozirgi-kelasi zamon, doimiy belgiuchar likopcha, soʻnmas olov
-(u)vchiharakat bajaruvchisi, hozirgi-kelasi zamonkuzatuvchi guruh, ishlovchi xodim
-ajakkelasi zamon, kitobiyboʻlajak shifokor

K bilan tugagan oʻzakdan keyin -gan qoʻshimchasi -kan, q bilan tugaganidan keyin -qan shaklida yoziladi: ekkan, tikkan; chiqqan, oqqan. -ayotgan, -adigan, -uvchi qoʻshimchalari undoshdan keyin unli bilan boshlanadi, unlidan keyin qisqa shaklda qoʻshiladi: kel-ayotgan — oʻqi-yotgan, kel-adigan — ishla-ydigan. A bilan tugagan feʼlga -vchi qoʻshilganda a tovushi o ga oʻtadi: ishlovchi, tinglovchi. -(u)vchi qoʻshimchali koʻp sifatdoshlar otga aylangan: oʻquvchi, yozuvchi.

Sifatdoshli birikma

Sifatdosh oʻziga bogʻlangan soʻzlar bilan sifatdoshli birikma hosil qiladi va bu birikma butunicha bitta aniqlovchi boʻladi. Birikma ichida harakatning oʻz bajaruvchisi ham boʻlishi mumkin: akam olgan mashina, men oʻqigan kitob. Birikma aniqlanmish otdan oldin turadi va vergul bilan ajratilmaydi.

Kecha Samarqanddan kelgan mehmonlar ertaga ketadi. Ustozimiz tavsiya qilgan kitobni topdim.

Otlashgan sifatdosh

Aniqlanmish ot tushib qolsa, sifatdosh ot oʻrnida keladi va uning qoʻshimchalarini — koʻplik, egalik, kelishikni oladi. Shunda u gapda ega yoki toʻldiruvchi boʻladi: Kelganlar zalga kirdi. Aytganingizni bajardim. Kesim vazifasidagi -gan shakli (“Mehmon kelgan”) feʼlning oʻtgan zamon shakli sifatida oʻrganiladi: kelgan mehmon — aniqlovchi, mehmon kelgan — kesim.

Koʻp uchraydigan xatolar

1. Birikmani rus tilidagi kabi vergul bilan ajratish: “Mehmonlar, kecha kelgan, ketdi” emas, Kecha kelgan mehmonlar ketdi. 2. Oʻzak oxiridagi undoshni hisobga olmaslik: “chiqgan”, “ekgan” emas, chiqqan, ekkan. 3. Ogʻzaki talaffuzni yozuvga koʻchirish: “kelyotgan” emas, kelayotgan. 4. Gapni bir nechta uzun birikma bilan ortiqcha yuklash: aniqlovchi juda uzaysa, gapni ikkiga boʻling.

Oʻzingizni tekshiring

Soʻz sifatdosh boʻladi, agar: 1) feʼldan hosil boʻlgan boʻlsa; 2) -gan, -ayotgan, -adigan, -(a)r/-mas, -(u)vchi, -ajak qoʻshimchalaridan birini olgan boʻlsa; 3) otni aniqlab, “qanday?” yoki “qaysi?” soʻrogʻiga javob bersa yoki aniqlanmish tushib qolganda ot qoʻshimchalarini olsa. Feʼlni izohlovchi shakllar (-ib, -gach) haqida ravishdosh darsida oʻqing.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari