Morfologiya · § 17
Sifatdosh
Sifatdosh — feʼlning harakatni predmet belgisi sifatida ifodalaydigan shakli. U feʼl va sifat xususiyatlarini birlashtiradi: sifat kabi otni aniqlab, “qanday?”, “qaysi?” soʻroqlariga javob beradi, feʼl kabi esa zamon, nisbat va boʻlishli-boʻlishsiz shaklni saqlaydi: yozilgan xat, keladigan poyezd, uxlamagan bola.
Sifatdoshni qanday tanish mumkin
Sifatdosh feʼl oʻzagidan hosil boʻladi, koʻpincha ot oldida turadi va gapda aniqlovchi vazifasini bajaradi. Aniqlanmish otdan soʻroq bering: “qanday xat?” — yozilgan xat. Uning feʼllik belgisi shundaki, sifatdosh oʻziga toʻldiruvchi va hol biriktira oladi: kitobni tez oʻqigan bola.
oqar suv, kulayotgan qiz, oʻqilmagan maktub, boʻlajak oʻqituvchi, zavodda ishlovchi muhandis
Sifatdosh yasovchi qoʻshimchalar
| Qoʻshimcha | Zamoni / maʼnosi | Misollar |
|---|---|---|
| -gan (-kan, -qan) | oʻtgan zamon | kelgan mehmon, ekkan daraxt, chiqqan quyosh |
| -ayotgan / -yotgan | hozirgi zamon, davom etayotgan harakat | kelayotgan avtobus, oʻqiyotgan talaba |
| -adigan / -ydigan | hozirgi-kelasi zamon | keladigan poyezd, ishlaydigan qurilma |
| -(a)r / -mas | hozirgi-kelasi zamon, doimiy belgi | uchar likopcha, soʻnmas olov |
| -(u)vchi | harakat bajaruvchisi, hozirgi-kelasi zamon | kuzatuvchi guruh, ishlovchi xodim |
| -ajak | kelasi zamon, kitobiy | boʻlajak shifokor |
K bilan tugagan oʻzakdan keyin -gan qoʻshimchasi -kan, q bilan tugaganidan keyin -qan shaklida yoziladi: ekkan, tikkan; chiqqan, oqqan. -ayotgan, -adigan, -uvchi qoʻshimchalari undoshdan keyin unli bilan boshlanadi, unlidan keyin qisqa shaklda qoʻshiladi: kel-ayotgan — oʻqi-yotgan, kel-adigan — ishla-ydigan. A bilan tugagan feʼlga -vchi qoʻshilganda a tovushi o ga oʻtadi: ishlovchi, tinglovchi. -(u)vchi qoʻshimchali koʻp sifatdoshlar otga aylangan: oʻquvchi, yozuvchi.
Sifatdoshli birikma
Sifatdosh oʻziga bogʻlangan soʻzlar bilan sifatdoshli birikma hosil qiladi va bu birikma butunicha bitta aniqlovchi boʻladi. Birikma ichida harakatning oʻz bajaruvchisi ham boʻlishi mumkin: akam olgan mashina, men oʻqigan kitob. Birikma aniqlanmish otdan oldin turadi va vergul bilan ajratilmaydi.
Kecha Samarqanddan kelgan mehmonlar ertaga ketadi. Ustozimiz tavsiya qilgan kitobni topdim.
Otlashgan sifatdosh
Aniqlanmish ot tushib qolsa, sifatdosh ot oʻrnida keladi va uning qoʻshimchalarini — koʻplik, egalik, kelishikni oladi. Shunda u gapda ega yoki toʻldiruvchi boʻladi: Kelganlar zalga kirdi. Aytganingizni bajardim. Kesim vazifasidagi -gan shakli (“Mehmon kelgan”) feʼlning oʻtgan zamon shakli sifatida oʻrganiladi: kelgan mehmon — aniqlovchi, mehmon kelgan — kesim.
Koʻp uchraydigan xatolar
1. Birikmani rus tilidagi kabi vergul bilan ajratish: “Mehmonlar, kecha kelgan, ketdi” emas, Kecha kelgan mehmonlar ketdi. 2. Oʻzak oxiridagi undoshni hisobga olmaslik: “chiqgan”, “ekgan” emas, chiqqan, ekkan. 3. Ogʻzaki talaffuzni yozuvga koʻchirish: “kelyotgan” emas, kelayotgan. 4. Gapni bir nechta uzun birikma bilan ortiqcha yuklash: aniqlovchi juda uzaysa, gapni ikkiga boʻling.
Oʻzingizni tekshiring
Soʻz sifatdosh boʻladi, agar: 1) feʼldan hosil boʻlgan boʻlsa; 2) -gan, -ayotgan, -adigan, -(a)r/-mas, -(u)vchi, -ajak qoʻshimchalaridan birini olgan boʻlsa; 3) otni aniqlab, “qanday?” yoki “qaysi?” soʻrogʻiga javob bersa yoki aniqlanmish tushib qolganda ot qoʻshimchalarini olsa. Feʼlni izohlovchi shakllar (-ib, -gach) haqida ravishdosh darsida oʻqing.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
