Morfologiya · § 10
Olmosh
Olmosh — ot, sifat yoki son oʻrnida qoʻllanib, narsa, belgi yoki miqdorni toʻgʻridan-toʻgʻri nomlamasdan koʻrsatadigan soʻz turkumi. Uning aniq maʼnosi faqat vaziyatdan yoki oldingi matndan anglashiladi: U ertaga keladi gapidagi u soʻzi oldin tilga olingan har qanday kishini bildirishi mumkin. Olmoshlar nutqni takrordan xalos qiladi va gaplarni matnga bogʻlaydi.
Qaysi soʻzlar oʻrnida keladi
| Nima oʻrnida | Olmoshlar | Misol |
|---|---|---|
| ot (kim? nima?) | men, siz, u, kim, nima, hamma | Hamma yigʻildi. |
| sifat (qanday? qaysi?) | bu, shu, oʻsha, bunday, shunday, qanday, qaysi | Menga shunday kitob kerak. |
| son (qancha? necha?) | qancha, necha, shuncha, buncha | Shuncha pul yetadi. |
Olmosh turlari
Maʼnosiga koʻra olmoshning yetti turi farqlanadi: kishilik (men, sen, u, biz, siz, ular), oʻzlik (oʻz), koʻrsatish (bu, shu, oʻsha, u), soʻroq (kim? nima? qanday? qaysi? qancha?), belgilash (har, hamma, barcha, butun), boʻlishsizlik (hech kim, hech narsa) va gumon (kimdir, nimadir, allakim) olmoshlari. Har bir turning xususiyatlari “Olmosh turlari” darsida batafsil koʻrib chiqilgan.
Kishilik olmoshlarining turlanishi
| Bosh | Qaratqich | Tushum | Joʻnalish | Oʻrin-payt | Chiqish |
|---|---|---|---|---|---|
| men | mening | meni | menga | menda | mendan |
| sen | sening | seni | senga | senda | sendan |
| u | uning | uni | unga | unda | undan |
| biz | bizning | bizni | bizga | bizda | bizdan |
| siz | sizning | sizni | sizga | sizda | sizdan |
| ular | ularning | ularni | ularga | ularda | ulardan |
Eʼtibor bering: u olmoshida, shuningdek, bu va shu koʻrsatish olmoshlarida kelishik qoʻshimchasidan oldin n tovushi orttiriladi: uning, bunga, shundan. Meni, menga, seni oʻrniga ishlatiladigan mani, manga, sani kabi soʻzlashuv shakllari yozma nutqda qoʻllanmaydi.
Shaxs, son va hurmat
Siz olmoshi bir necha suhbatdoshni ham, hurmat bilan murojaat qilinayotgan bir kishini ham bildiradi; koʻplikni alohida taʼkidlash uchun sizlar shakli bor. Sen faqat yaqin kishilarga va bolalarga nisbatan ishlatiladi, rasmiy matn, xat va interfeyslarda esa doim siz qoʻllanadi. Ilmiy matnda biz muallifning oʻzini bildirishi mumkin: Biz bu maqolada… Kesim olmosh bilan moslashadi: Siz keldingiz.
Oʻzlik olmoshi va egalik
Oʻzim koʻrdim. Oʻzingiz hal qiling. Har kim oʻz ishini qilsin. Kitobim stolda — bu gapda mening olmoshi shart emas, chunki egalik -im qoʻshimchasi bilan ifodalangan.
Gapdagi vazifasi
Men ertaga kelaman — ega. Sizni kutyapmiz — toʻldiruvchi. Bu uy yangi — aniqlovchi. Gʻolib — siz — kesim.
Yozilishi va koʻp uchraydigan xatolar
Hech va har soʻzlari bilan kelgan birikmalar ajratib yoziladi: hech kim, hech narsa, har kim, har bir. -dir qoʻshimchasi va alla- qismi qoʻshib yoziladi: kimdir, nimadir, allakim, allaqanday. Notoʻgʻri: hechkim, harbir, kim dir. Koʻp uchraydigan xatolar: bir matnda sen va siz aralashtirilishi, egalik ifodalangan boʻlsa ham olmoshning ortiqcha takrorlanishi va qaratqich kelishigining tushirib qoldirilishi: notoʻgʻri Men kitobim, toʻgʻri Mening kitobim yoki Kitobim.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
