UzLocal

Morfologiya · § 27

Harakat nomi

Harakat nomi — ish-harakatni ot kabi nomlaydigan, lekin feʼllik xususiyatlarini saqlagan feʼl shakli. U harakatni shaxs, son va zamonga bogʻlamay, umumiy tarzda bildiradi va “nima qilish?” soʻrogʻiga javob beradi: oʻqish, yozish, suzish, kutish. Shu sababli gapda harakat nomi otga xos vazifalarni bajaradi: Kitob oʻqish xotirani mustahkamlaydi.

Harakat nomi qoʻshimchalari

Harakat nomining yasalishi
QoʻshimchaQoʻshilishi va qoʻllanishiMisollar
-ish / -shundoshdan keyin -ish, unlidan keyin -sh; eng faol qoʻshimchayoz-ish, kel-ish, oʻqi-sh, ishla-sh
-uv / -vundoshdan keyin -uv, unlidan keyin -v; negiz oxiridagi a tovushi o ga oʻtadiboshqar-uv, tekshir-uv, sayla → saylov, soʻra → soʻrov
-moqlugʻat shakli, kitobiy uslub, maqollaryozmoq, oʻqimoq, yashamoq
-maslikboʻlishsiz shaklkelmaslik, kechikmaslik, unutmaslik

-(u)v bilan yasalgan koʻp soʻzlar vaqt oʻtishi bilan oddiy otga aylangan: yozuv, saylov, toʻlov, oʻquv (oʻquv yili). -moq shakli bugun asosan lugʻatda, maqollarda va kitobiy nutqda uchraydi: Yashamoq — kurashmoq.

Feʼllik va otlik belgilari

Harakat nomining ikki tomonlama tabiati
BelgiMisol
feʼl kabi: nisbat oladiyozilish, yozdirish
feʼl kabi: boʻlishsiz shaklga egauxlamaslik
feʼl kabi: toʻldiruvchi va hol biriktiradixatni tez yozish
ot kabi: egalik qoʻshimchasini oladioʻqishim, kelishingiz
ot kabi: kelishikda turlanadisuzishga, oʻqishni, ketishdan

Shaxs-son va zamon qoʻshimchalarini harakat nomi olmaydi. Harakat bajaruvchisi egalik qoʻshimchasi va qaratqich kelishigidagi soʻz orqali koʻrsatiladi: Sizning vaqtida kelishingiz muhim.

Gapdagi vazifasi

Ega: Erta turish sogʻliqqa foydali. Toʻldiruvchi: U suzishni yoqtiradi. Kesim: Asosiy maqsadimiz — sifatni oshirish. Aniqlovchi: oʻqish zali, suzish havzasi. Koʻmakchili hol: Uxlashdan oldin xonani shamollating. Oʻqish uchun Toshkentga keldi.

Kerak, lozim, zarur, mumkin soʻzlari bilan harakat nomi kesim tarkibiga kiradi va majburiyat yoki imkoniyatni bildiradi: Ertaga ertalab kelishingiz kerak. Bu yerda chekish mumkin emas. Ega ham, kesim ham harakat nomi bilan ifodalansa, ular orasiga tire qoʻyiladi: Oʻqish — oʻrganish.

Boshqa shakllardan farqlash

-(i)sh qoʻshimchasi hamkorlik nisbati va uchinchi shaxs koʻplik koʻrsatkichi bilan shakldosh. Agar -(i)sh dan keyin feʼl qoʻshimchasi kelsa, bu harakat nomi emas: yozishdi, koʻrishamiz. Harakat nomi soʻz oxirida turadi yoki ot qoʻshimchalarini oladi: yozish, yozishni, yozishimiz. Ayrim harakat nomlari toʻla otga aylangan: kirish, chiqish, “tahsil” maʼnosidagi oʻqish: Oʻqishga kirdi. Soʻz sifat bilan aniqlansa yoki bemalol koʻplik olsa (katta toʻlovlar), u ot; tushum kelishigidagi toʻldiruvchini boshqarsa (soliqni toʻlash), harakat nomi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1. Bajaruvchini qaratqich oʻrniga tushum kelishigida yozish: “sizni kelishingiz” emas, sizning kelishingiz. 2. Rus yoki ingliz tilidagi infinitivni -moq bilan berish: “oʻqimoqni yaxshi koʻraman” emas, oʻqishni yaxshi koʻraman. 3. Oddiy koʻrsatmada kitobiy -moq shaklini ishlatish: “Hujjatni topshirmoq kerak” emas, Hujjatni topshirish kerak tabiiyroq. 4. Egalik qoʻshimchasini moslashtirmaslik: “Biz borishingiz kerak” emas, Biz borishimiz kerak.

Oʻzingizni tekshiring

Soʻz harakat nomi boʻladi, agar: 1) feʼl negizidan -(i)sh, -(u)v, -moq yoki -maslik bilan yasalgan boʻlsa; 2) “nima qilish?” soʻrogʻiga javob bersa; 3) shaxs-son va zamon koʻrsatkichini olmagan boʻlsa. Tahlil: Vaqtida kelishingiz muhim gapida kelishingiz — ikkinchi shaxs egalik qoʻshimchali, bosh kelishikdagi harakat nomi, gapda ega.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari