Morfologiya · § 27
Harakat nomi
Harakat nomi — ish-harakatni ot kabi nomlaydigan, lekin feʼllik xususiyatlarini saqlagan feʼl shakli. U harakatni shaxs, son va zamonga bogʻlamay, umumiy tarzda bildiradi va “nima qilish?” soʻrogʻiga javob beradi: oʻqish, yozish, suzish, kutish. Shu sababli gapda harakat nomi otga xos vazifalarni bajaradi: Kitob oʻqish xotirani mustahkamlaydi.
Harakat nomi qoʻshimchalari
| Qoʻshimcha | Qoʻshilishi va qoʻllanishi | Misollar |
|---|---|---|
| -ish / -sh | undoshdan keyin -ish, unlidan keyin -sh; eng faol qoʻshimcha | yoz-ish, kel-ish, oʻqi-sh, ishla-sh |
| -uv / -v | undoshdan keyin -uv, unlidan keyin -v; negiz oxiridagi a tovushi o ga oʻtadi | boshqar-uv, tekshir-uv, sayla → saylov, soʻra → soʻrov |
| -moq | lugʻat shakli, kitobiy uslub, maqollar | yozmoq, oʻqimoq, yashamoq |
| -maslik | boʻlishsiz shakl | kelmaslik, kechikmaslik, unutmaslik |
-(u)v bilan yasalgan koʻp soʻzlar vaqt oʻtishi bilan oddiy otga aylangan: yozuv, saylov, toʻlov, oʻquv (oʻquv yili). -moq shakli bugun asosan lugʻatda, maqollarda va kitobiy nutqda uchraydi: Yashamoq — kurashmoq.
Feʼllik va otlik belgilari
| Belgi | Misol |
|---|---|
| feʼl kabi: nisbat oladi | yozilish, yozdirish |
| feʼl kabi: boʻlishsiz shaklga ega | uxlamaslik |
| feʼl kabi: toʻldiruvchi va hol biriktiradi | xatni tez yozish |
| ot kabi: egalik qoʻshimchasini oladi | oʻqishim, kelishingiz |
| ot kabi: kelishikda turlanadi | suzishga, oʻqishni, ketishdan |
Shaxs-son va zamon qoʻshimchalarini harakat nomi olmaydi. Harakat bajaruvchisi egalik qoʻshimchasi va qaratqich kelishigidagi soʻz orqali koʻrsatiladi: Sizning vaqtida kelishingiz muhim.
Gapdagi vazifasi
Ega: Erta turish sogʻliqqa foydali. Toʻldiruvchi: U suzishni yoqtiradi. Kesim: Asosiy maqsadimiz — sifatni oshirish. Aniqlovchi: oʻqish zali, suzish havzasi. Koʻmakchili hol: Uxlashdan oldin xonani shamollating. Oʻqish uchun Toshkentga keldi.
Kerak, lozim, zarur, mumkin soʻzlari bilan harakat nomi kesim tarkibiga kiradi va majburiyat yoki imkoniyatni bildiradi: Ertaga ertalab kelishingiz kerak. Bu yerda chekish mumkin emas. Ega ham, kesim ham harakat nomi bilan ifodalansa, ular orasiga tire qoʻyiladi: Oʻqish — oʻrganish.
Boshqa shakllardan farqlash
-(i)sh qoʻshimchasi hamkorlik nisbati va uchinchi shaxs koʻplik koʻrsatkichi bilan shakldosh. Agar -(i)sh dan keyin feʼl qoʻshimchasi kelsa, bu harakat nomi emas: yozishdi, koʻrishamiz. Harakat nomi soʻz oxirida turadi yoki ot qoʻshimchalarini oladi: yozish, yozishni, yozishimiz. Ayrim harakat nomlari toʻla otga aylangan: kirish, chiqish, “tahsil” maʼnosidagi oʻqish: Oʻqishga kirdi. Soʻz sifat bilan aniqlansa yoki bemalol koʻplik olsa (katta toʻlovlar), u ot; tushum kelishigidagi toʻldiruvchini boshqarsa (soliqni toʻlash), harakat nomi.
Koʻp uchraydigan xatolar
1. Bajaruvchini qaratqich oʻrniga tushum kelishigida yozish: “sizni kelishingiz” emas, sizning kelishingiz. 2. Rus yoki ingliz tilidagi infinitivni -moq bilan berish: “oʻqimoqni yaxshi koʻraman” emas, oʻqishni yaxshi koʻraman. 3. Oddiy koʻrsatmada kitobiy -moq shaklini ishlatish: “Hujjatni topshirmoq kerak” emas, Hujjatni topshirish kerak tabiiyroq. 4. Egalik qoʻshimchasini moslashtirmaslik: “Biz borishingiz kerak” emas, Biz borishimiz kerak.
Oʻzingizni tekshiring
Soʻz harakat nomi boʻladi, agar: 1) feʼl negizidan -(i)sh, -(u)v, -moq yoki -maslik bilan yasalgan boʻlsa; 2) “nima qilish?” soʻrogʻiga javob bersa; 3) shaxs-son va zamon koʻrsatkichini olmagan boʻlsa. Tahlil: Vaqtida kelishingiz muhim gapida kelishingiz — ikkinchi shaxs egalik qoʻshimchali, bosh kelishikdagi harakat nomi, gapda ega.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
